کتاب «بوی نم باروت» نوشته حسین زحمتکش زنجانی در دانشگاه امام صادق(علیه‌السلام) بررسی و نقد شد.
راویان،‌‌ گویندگان خاطره‌‌ها و نویسندگان این آثار، مقتل‌خوانان دفاع مقدس و انقلاب اسلامی هستند
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ نشست نقد و ارزیابی کتاب «بوی نم باروت» نوشته حسین زحمتکش زنجانی، حجت‌الاسلام مرتضی خاکساردوست؛ راوی اثر و استاد حوزه علمیه قم، راضیه تجار؛ کارشناس و منتقد ادبی و دکتر احمد توانایی؛ دبیر علمی این نشست، در سالن اجتماعات شهید چمران این دانشگاه برگزار گردید.
 
این‌ها مقتل‌خوانان انقلاب اسلامی و دفاع مقدس هستند
دکتر احمد توانایی، دبیر علمی نشست نقد و ارزیابی کتاب «بوی نم باروت»، ضمن تبریک میلاد با سعادت امام عصر(عج) و اعیاد نیمه شعبان، در آغاز نشست پس از ایراد سخنانی درباره ادبیات پایداری و مأموریت آن، به تشریح دیدگاه رهبر معظم انقلاب درباره آثار دفاع مقدس مبتنی بر خاطره و همچنین راویان و نویسندگان این آثار پرداخت و بیان داشت:رهبر معظم انقلاب در این باره فرموده‌‌اند: «راویان، گویندگان خاطره‌‌ها و نویسندگان این آثار، مقتل‌خوانان دفاع مقدس و انقلاب اسلامی هستند.»
 
او همچنین در ادامه بیان کرد: با اینکه در بازه‌‌ای از تاریخ انقلاب و پس از دفاع مقدس، نگرانی رهبر انقلاب درباره کم‌‌کاری در زمینه فیلم، رمان و ثبت خاطرات را شاهد هستیم؛ ایشان به تصریح در این‌‌باره می‌‌فرمایند: «ما دچار فقر شدید فیلم و رمان و حتی تبدیل خاطرات شفاهی به خاطرات کتبی هستیم»، اما امروزه، خوشبختانه، ظهور نویسندگان و آثار جدید، به‌‌ویژه در حوزه روایتگری و ثبت خاطرات و روایات برآمده از هشت سال دفاع مقدس هستیم را شاهد هستیم و کتاب «بوی نم باروت» از این دست آثار است که به‌‌خوبی روایتگر بخشی از رویدادها و وقایع دفاع مقدس است.
 
بیان وقایع دفاع مقدس ریا نیست؛ واقعا یک تکلیف است
حجت‌الاسلام مرتضی خاکساردوست، راوی اثر نیز پس از عرض تبریک اعیاد شعبانیه، تصریح کرد: ما در قم و در کلاس‌‌های درس به مناسبت ایام دفاع مقدس و دهه فجر، از خاطرات دفاع مقدس برای طلبه‌‌های عزیز بیان می‌کردیم و این‌ها کم‌‌کم مشتاق شدند و چند نفری آمدند و از من خواستند که این خاطرات را ضبط کنم و به نگارش درآورم. بنده عرض کردم من مثل خیلی از فرماندهان دفاع مقدس که خیلی شجاعت‌‌ها و رشادت‌‌ها داشتند، چیزی برای گفتن ندارم. ما یک طلبه‌‌ای بودیم که بر اساس تکلیف و وظیفه به جبهه رفتیم. دوستان از ما نپذیرفتند و از آنجایی که خودم اعتقادم بر این است که این خاطرات نباید با از دنیا رفتن کسانی که این مقطع از تاریخ انقلاب را دیده‌‌اند، دفن شود و بعد فراموش شود و باید این خاطرات گفته شود، قرار شد که این خاطرات را ثبت کنیم. در خطاب به بعضی از رفقا که نگران ریا در این‌‌باره هستند، عرض می‌‌کنم که نه، ریا نیست. واقعاً به‌عنوان یک تکلیف باید به آن نگاه شود. این‌ها را باید بگوییم. آیندگان، جوانانی که بعد‌‌ها خواهند آمد، ببینند که بر این انقلاب چه‌‌ها گذشته است. بعضی وقت‌‌ها جوان‌‌ها از ما سؤالاتی می‌‌پرسند، ما می‌‌بینیم که چقد از این مسائل دورند. ما که جبهه رفتیم، همش کار نظامی نمی‌‌کردیم. ما عمدتاً کارهای تبلیغاتی داشتیم.
 
 او در ادامه ضمن بیان جزییاتی درباره دفاع مقدس؛ اعم از دشواری‌‌ها و مشقات جنگ و لزوم ثبت وقایع گوناگون آن، اینگونه بیان داشت که بنده در این اثر علاقه‌‌مند بودم به‌عنوان یک طلبه، از این منظر؛ یعنی نگاه تبلیغی نیز به جبهه نگاه شود که با پیگیری‌‌های دکتر زحمتکش؛ نویسنده اثر، کتاب به این صورت زیبا و خواندنی ارائه گردید. اگر روحیه جهادی و رزمندگی از ما گرفته شود، اگر خدای‌ناکرده دنیاطلب بشویم، دنیازده بشویم، هم برای اسلام خطرناک است و هم برای انقلاب خودمان، و کم‌‌کم از مبانی اسلامی خودمان دور می‌‌شویم. ما خیلی‌‌ها را دیدیم که این اتفاق برایشان افتاد. در جبهه این روحیه جهادی وجود داشت و ما با دست خالی توانستیم جنگ را اداره کنیم.
 

سلبریتی‌‌های واقعی ما همین قهرمانان دفاع مقدس هستند
حسین زحمتکش زنجانی؛ نویسنده اثر بیان کرد: فارغ از نقش نویسنده و حتی راوی اثر، به علت محتوایی که ارائه می‌‌شود، می‌‌تواند به‌عنوان هدایتگر برای نسل‌‌های آینده باشد؛ برای اینکه انقلاب ما و جبهه فرهنگی ما و دفاع مقدس ما شناخته شود. این حرکت بزرگ مورد تأیید مقام معظم رهبری است و لازم است که بیشتر به آن پرداخته شود.
 
او ضمن استقبال از رویکردهای احتمالی حضار در نقد اثر، درباره کتاب «بوی نم باروت» بیان کرد: حجم اصلی کتاب حدود ششصد صفحه بود و عملاً صدوپنجاه صفحه از کتاب به علت جلوگیری از حجم بالای کتاب و احتمال پس زدن مخاطب و دیگر اینکه امکان طرح بعضی مطالب وجود نداشت، حذف شد. من علاقه‌‌مند بودم که این مطالب ذکر شود، اما هم راوی محترم و هم ناشر با ذکر همه مسائل مخالف بودند. تصور ما از جنگ، محدود به فیلم‌‌‌‌های دفاع مقدس شده است. کسی که پای خاطرات راویان جنگ می‌‌نشیند، تفاوت را متوجه خواهد شد. بنده معتقدم مطالب جنگ باید عریان گفته شود. مثلاً گفته شود که چرا در بعضی عملیات‌‌های اولیه، شکست خورده‌‌ایم؟! مثلاً چرا در کربلای چهار ما شکست خوردیم؟ در کربلای پنج چرا نتوانستیم به توفیقات لازم برسیم؟ در والفجر مقدماتی که خود راوی اثر نیز در آن شرکت داشتند، به آن چیزی که می‌‌خواستیم، نرسیدیم. چرا این اتفاقات افتاد؟
 
وی در ادامه با اشاره به اتفاقاتی که اخیراً در کشور و درباره روحانیت روی داده است، گفت: متأسفانه این‌ها ناشی از عدم شناخت ما از راویان دفاع مقدس و کسانی است که در جبهه بوده‌‌اند. ما در معرفی دفاع مقدس به استقبال خاطرات فرماندهان سپاه و ارتش رفته‌‌ایم، از کمیته و جهاد سازندگی زیاد گفتیم، ولی متأسفانه خیلی به استقبال روحانیت در کتاب‌‌های روایی‌‌مان نرفته‌‌ایم. کتاب «بوی نم باروت» شاید جزو معدود کتاب‌‌هایی است که از حضور روحانیت در دفاع مقدس گفته است. از روحانیت مدافع حرم نیز کمی بیشتر صحبت شده است. ما نتوانستیم روحانیت را آنگونه که هست، به جامعه بشناسانیم و این متأسفانه ضعف نویسندگان و ناشران ماست، نه ضعف روحانیت. ضعف ما، ضعف رسانه است. اگر ضعف رسانه ما جبران شود، دیگر شاهد اینگونه برخوردهای اخیر با روحانیت نیستیم. در دفاع مقدس، طلبه‌‌ها پیشگام بودند و به‌‌ویژه هدایت معنوی جبهه‌‌ها با طلبه‌‌ها بود. اگر این مطالب مثلاً در قالب فیلم، در قالب مجموعه‌‌های تلویزیونی گفته شود، نگاه به روحانیت تغییر خواهد یافت.
 
نویسنده کتاب «بوی نم باروت» در ادامه درباره سلبریتی‌‌های واقعی جامعه ما، تصریح کرد که سلبریتی‌‌های واقعی ما همین قهرمانان دفاع مقدس هستند و اینکه گفته می‌‌شود فلان هنرمند یا فلان ورزشکار قهرمان است، بیشتر به یک شوخی شبیه است تا یک سخن جدی.
 
عده‌‌ای از نویسندگان، دفاع مقدس را شبیه جنگ دیدند؛ در حالی که مسئله ما دفاع بود
راضیه تجار، نویسنده و منتقد ادبی نیز در ادامه بحث ضمن تشکر از نویسنده و راوی اثر، گفت: بنده خودم نویسنده هستم و از سال ۱۳۶۰ تاکنون در عرصه نویسندگی فعالیت دارم و حاصل آن حدود ۴۵ کتاب است و بیشتر در حوزه داستان کوتاه، رمان و زندگی‌نامه داستانی است. هرچند از قبل از انقلاب شروع به نویسندگی کرده‌‌ام، اما به‌‌طور جدی از سال ۶۴ و ۶۵ وارد این حوزه شدم و اتفاقاً با حوزه هنری تهران آغاز کردم. اولین داستانی که نوشته‌‌ام درباره دفاع مقدس است به نام «هفت بند» که در سطح کشوری اول شد. در مواجهه با ادبیات که با طمأنینه ارتباط من برقرار شد، احساس کردم که با یک دنیای جدیدی روبه‌رو شده‌‌ام. وقتی جنگ شروع شد و هشت سال طول کشید، کسانی که سبقه نویسندگی داشتند، جلو نیامدند و اکثراً سکوت کردند. بچه‌‌های دغدغه‌‌مند انقلاب پای کار آمدند و کار را دست گرفتند و مثلاً در همان حوزه هنری گروهی بودند که در زمینه نویسندگی اقداماتی انجام دادند. بنابراین، هم آموزش داده می‌‌شد و هم کسانی می‌نوشتند. معمولاً گفته می‌‌شود که بعد از ۳۰ سال می‌‌شود بعضی از اسناد را بیرون داد و رونمایی کرد، ولی الان باز هم می‌‌بینیم که در این‌‌باره (دفاع مقدس) سعی می‌‌شود که پرده کنار نرود؛ حالا به دلایلی. هر چه جلوتر آمدیم، سوژه‌‌ها مانند ستارگانی بودند که تلألؤ داشتند و هر آن ممکن بود خاموش شوند. چقدر خوب است که سراغ سوژه‌‌ها بروند. بعد تدریجاً نویسندگانی آمدند شروع به نوشتن کردند. عده‌ای دفاع مقدس را شبیه جتگ دیدند؛ بنابراین نوشتن درباره جتگ را نادرست شمردند. در حالی مه مسئله ما دفاع بود عده‌‌ای نیز دست به کار شدند و عملاً بعد از کتاب «دا» تبلیغات تلویزیونی درباره کتاب آغاز شد. خوشبختانه با توجه حضرت آقا اوضاع در این‌‌باره بهتر شده است.
 
او در ادامه نیز درباره اثر این گونه گفت: این کتاب در حقیقت رمان نیست. زندگی‌نامه داستانی است بر مبنای روایت. گرچه از عناصر داستانی در آن استفاده شده است. در پایان این بخش، خانم تجار این‌طور جمع‌‌بندی کرد که ما کتابی خواندنی را در مقابل خود داریم، با داده‌‌های بسیار که توصیه می‌‌کنم مخصوصاً برای نسل جدید که حتما آن را مطالعه کنند.
 

نگاهی که در این اثر به شهیدان باکری و همت می‌‌شود، در کتاب دیگری یافت نمی‌‌شود
در بخش دوم نشست نقد و بررسی کتاب «بوی نم باروت»، احمد توانایی؛ دبیر علمی نشست، به معرفی صفحه موسوم به «دستخط مقاومت» در وبگاه https://farsi.khamenei.ir پرداخت که در آن دست‌‌نوشته‌‌ها و بیانات رهبر انقلاب درباره ۵۱ کتاب ادبیات دفاع مقدس است، ارائه شده است. پس از آن با اشاره به گنجینه‌‌هایی از این دست، اینگونه بیان کرد: انتظار می‌‌رود که آثار جدید از ظرفیت‌‌های موجود در این آثار حداکثر بهره را داشته باشند. از این آثار ما دو ویژگی را توقع داریم. یک؛ پرمایه بودن به جهت اطلاعاتی که به مخاطب ارائه می‌‌کنند، و دو؛ ارزش ادبی آن‌‌ها که ما آن‌‌ها را ذیل آثار ادبی نیز بگنجانیم. به هر حال این آثار باید از یک استاندارد ادبی برخوردار باشند. نکته مهمی که در این اثر وجود دارد، این است که علی‌‌رغم ارائه اسامی متعدد اشخاص و رویدادها، داده‌‌های تاریخی خاص، متفاوت و معناداری با آنچه تاکنون گفته شده است، وجود ندارد. دوست داشتیم که بعضی از داده‌‌های این اثر به حل بخشی از ابهامات موجود درباره دفاع مقدس کمک کند که این گونه نشده است. البته این مقوله ممکن است به نظر نویسنده که ممکن است تشخیص داده باشد که برخی مطالب نباشد و یا به نگاه راوی محترم درباره جنگ و دفاع مقدس ارتباط داشته باشد. تصور می‌‌شود وجه تبلیغی نگاه راوی اثر و به تبع آن نویسنده کتاب باعث شده است از ورود به خیلی از مقوله‌‌هایی که به هر حال جزء جنگ است، پرهیز شود. زبان روایی اثر، ساده است و این الزاماً نشانه ضعف اثر نیست. ما به اعتبار همان گروه مخاطبی که داریم، در مواجهه با این آثار نیاز به یک زبان صمیمی و ساده داریم. این نقطه ضعف نیست و نقطه قوت است. این زبان روایی ساده وقتی می‌‌آید کنار داده‌‌های دم‌‌دستی قرار می‌‌گیرد، کار را ضعیف می‌‌کند. شما با یک عنوان جدید روبه‌رو هستید که داده‌های جدیدی درباره رخدداد عظیم دفاع مقدس ارائه نمی‌‌کند.

حسین زحمتکش زنجانی در ادامه در پاسخ به این نقد، چنین گفت: دغدغه من والفجرها نبوده است. دغدغه من عملیات‌‌های دفاع مقدس نبوده است. بلکه دغدغه اصلی من نگاه یک طلبه روحانی مبلّغ است به فضای جبهه و جنگ؛ کسی که از سال ۱۳۵۹ تا سال ۱۳۶۷ در جبهه حضور داشته است و من مانند یک فیلمبردار فیلم سینمایی، دوربین به دست گرفته‌‌ام و از زاویه دید یک روحانی به جنگ نگاه کرده‌‌ام. بنابراین، داده‌‌ها از راوی است. شاید تا حدودی می‌‌شد تعدادی از داده‌‌ها را اضافه کرد و در پاورقی توضیحاتی را آورد. کما اینکه من این کار را کرده‌‌ام. در کل معتقدم که روایت هر قدر از پاورقی‌‌هایش کاسته شود، بهتر است.
 
نویسنده کتاب «بوی نم باروت» در پاسخ به این نقد که در کتاب، نگاه تازه‌‌ای به دفاع مقدس ارائه نشده است، تصریح کرد: اتفاقاً نگاه تازه، زیاد دارد. نگاهی که مثلاً به شهید مهدی باکری می‌‌شود؛ نگاهی که به شهید حمید باکری می‌‌شود. رابطه نزدیکی که راوی با شهید همت داشته است، در کتاب دیگری یافت نمی‌‌شود. چون نگاه، نگاه یک روحانی بوده است، بیشتر به جنبه‌‌های تبلیغی و فرهنگی توجه شده است. از جمله نوآوری‌‌های کتاب، اشاره به برخی کاستی‌‌ها و حتی خیانت‌‌هاست.
 
راضیه تجار، کارشناس و منتقد ادبی در ادامه این بحث بیان کرد:داده‌‌هایی که در کتاب است، اتفاقات و مسائل خیلی گسترده و زیادی است و من اتفاقاً تحسین می‌‌کردم دورادور و گفتم راوی چه حافظه قوی‌‌ای داشته‌‌اند. البته چون این حجم خیلی زیاد است و وقایع خیلی زیاد است؛ از ابتدای جنگ، ابتدای انقلاب، چند سال جلوتر و بعد تا رحلت امام. این حجم وسیع خیلی کار را دشوار می‌‌کند. البته وقتی مخاطب آن را بخواند، یک دور همه این وقایع را مطالعه می‌‌کند؛ مخاطبی که اکثراً این مشاهده‌‌ها را نداشته است. چون زمان خیلی طولانی است، طرح داستانی مانند آنچه در رمان است، وجود ندارد و ما هم خیلی توقع نداریم. چون شما سعی کردید که وقایع زیادی را نه به صورت یک داستان بگویید که خیلی هماهنگ باشد. من معتقدم یکی از اهداف این نوع آثار، این است که اتفاقاتی که افتاده است به فراموشی سپرده نشود و دیگرانی بیایند، نویسندگان نسل‌‌های بعد بیایند و از این کتاب ده‌‌ها داستان دربیاورند. یعنی می‌‌توانند قسمت‌‌هایی را بگیرند و پردازش تازه کنند. چون هدف راوی و نویسنده محترم این بوده است که وقایع ثبت شود.
 
در گزارش روایت می‌‌بایست شرایط راوی اثر که یک روحانی و استاد حوزه است، لحاظ می‌‌شد
در ادامه، احمد توانایی؛ دبیر علمی این نشست، درباره یکی از جنبه‌‌های ادبی متن؛ یعنی «توصیف» گفت: در این اثر، بخشی از توصیفات ساده هستند که البته در خدمت زبان ساده روایی متن هستند. در گزاره‌‌های ارائه شده می‌‌شد با ادبیات بهتر و جذاب‌‌تری نوشت. البته نمونه‌‌هایی هم داریم. بیان ادبی کمک می‌‌کند به ارتباط بهتر مخاطب با اثر. به هر حال این تفاوت در گزارش است که تفاوت در نویسندگان و آثار را نشان می‌‌دهد و مخاطبان به سراغ یک اثر می‌‌روند و به سراغ اثر دیگری نمی‌‌روند. در اثر، راهبرد مشخصی برای اینکه زبان ادبی مشخصی داشته باشد، وجود ندارد. هر چند به گواه مواردی که خوانده شد، این توانایی در نویسنده اثر بوده است. در ادامه این بحث نیز خانم راضیه تجار، در تایید سخنان دکتر احمد توانایی اینگونه بیان کرد که در چاپ جدید این اثر می‌‌شود به توصیفات، یک نگاه مجددی داشت.
در بخش پایانی این بحث، نویسنده اثر در پاسخ به مواردی که ذکر شد، گفت: در نگارش اولیه، آغاز هر فصل با توصیفات ادبی ارائه شده بود که با مخالفت ناشر روبرو شد. استدلال هم این بود که چون اثر، جنبه روایی دارد، باید ساده نوشت و نباید نزدیک به داستان شود، و خیلی از جملات ادبی به وسیله ناشر حذف شده است. چه‌بسا که ناشر حق هم داشته باشد؛ چراکه ما باید مرزی بین داستان و روایت قایل باشیم. مضافاً در گزارش روایت می‌‌بایست شرایط راوی اثر که یک روحانی و استاد حوزه است نیز لحاظ می‌‌شد و من باید خودم را به زبان راوی اثر نزدیک می‌‌کردم.
کد مطلب : ۳۳۳۹۷۷
https://www.ibna.ir/vdcjatetauqethz.fsfu.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما

پرونده جایزه کتاب سال