كتاب «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم آرا؛ و چند مقاله ديگر»، بخشي از «كارنامه بيست و پنج ساله» علي ميرزايي در حوزه مطبوعات، كتابداري و اطلاع‌رساني و مديريت امور فرهنگي است. نويسنده تاكيد مي‌كند كه خواننده، زمان نوشتن مقاله‌ها را از نظر دور ندارد چرا كه برخي از اين نوشته‌ها براي نخستين بار است كه منتشر مي‌شوند.\

خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)،‌ كتاب «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم آرا؛ و چند مقاله ديگر» مجموعه‌اي از نوشته‌ها و ترجمه‌هاي علي ميرزايي در فاصله سال‌هاي 1363 تا 1388 در حوزه‌هاي تاريخ، مطبوعات، كتابداري و اطلاع‌رساني، چهره‌هاي ادبي و سياسي و نيز درباره كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان است. برخي از آن نوشته‌ها براي نخستين بار است كه منتشر مي‌شوند. 

كتاب «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم‌آرا و چند مقاله ديگر» دومين مجموعه از نوشته‌ها و ترجمه‌هاي علي ميرزايي است كه به صورت كتاب منتشر مي‌شود. نخستين مجموعه به نام «دموكراسي و اقتصاد» در فروردين 89 منتشر شد. وي مقاله‌هاي اين مجموعه را در حوزه‌هاي تاريخ، مطبوعات، كتابداري و اطلاع‌رساني و درباره چند كتاب و شخصيت نوشته يا ترجمه كرده است و ذيل همين عنوان‌ها سازمان داده است. 

مقاله‌هاي كتاب «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم‌آرا و چند مقاله ديگر» و «دموكراسي و اقتصاد» نمايانگر طبع‌آزمايي و از اين شاخه به آن شاخه پريدن نيست، بلكه برآمده از تجربه‌‌هاي نويسنده است؛ ضمن اينكه برخورد با مقوله‌‌هاي مورد بحث آسيب‌شناسانه و انتقادي بوده و نيز هرجا راه حلي به نظر نويسنده رسيده عنوان كرده است. 

نويسنده كتاب «فرهنگ، مردم‌سالاري، توسعه»، همين ديدگاه‌ها را در پيوند با وضعيت كتابداري و اطلاع‌رساني كشور، وضعيت مطبوعات و وضعيت كتاب و كتابخواني و آسيب‌شناسي آنها، در چند سمينار ملي و در چند گفتار و ميزگرد راديويي و تلويزيوني نيز بيان كرده است. 

ميرزايي مقاله‌هاي آورده شده در كتاب را به پنج بخش تاريخ، مطبوعات، كتابداري و اطلاع‌رساني، كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، كتاب‌ها و چهره‌ها تقسيم كرده است. در بخش تاريخ، سه مقاله، كه دو مقاله آن ترجمه است، آورده شده است. مقاله نخست «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم آرا» نام دارد و نوشته «م. رضا قدس» است. 

نام كتاب برگرفته از همين مقاله است. نويسنده، رزم آرا، نخست وزير ايران پيش از ملي شدن صنعت نفت، را شخصيتي پيچيده و اسرارآميز دانسته كه نقشي حساس در حوادث سده بيستم ايران داشت. هر چند معتقد است كه نقش او به درستي ارزيابي و بررسي نشده است. از اين رو، تحقيق خود را «كوششي مقدماتي براي جبران اين غفلت طولاني» برشمرده است. 

پس از مقاله ياد شده، نوشته‌اي خواندني از ميرزايي آورده شده كه خواننده را با جنبه‌اي ديگر و «ناديده و ناگفته» از زندگي غلامرضا تختي آشنا مي‌كند. ميرزايي مي‌نويسد كه تختي «علاوه بر اينكه قهرماني يگانه بود و آوازه اخلاق و جوانمردي او از مرزهاي ملي نيز فراتر رفت، در عرصه سياست نيز ... كوشنده‌اي پاكيزه كردار و هدفمند» بود (ص 42). سپس از پيوستن تختي به جريان ملي شدن صنعت نفت ياد مي‌كند و مي‌نويسد: «تختي از هر فرصتي براي افشاي بي‌كفايتي رژيم شاه و دولت‌هاي دست‌آموز او استفاده كرد» (ص 44). 

جست‌وجوي تاريخي ميرزايي با وقايع پس از مرگ تختي گره مي‌خورد و با نقل گوشه‌هايي از خاطرات دوستان و قهرمانان ورزشي درباره تختي ادامه مي‌يابد. عنوان مقاله، «آوازه جاودانه از توست؛ مروري بر كارنامه غلامرضا تختي» است. 

سومين مقاله بخش تاريخ، «كودتاي 28 مرداد 1332» نام دارد. اين نوشته، پژوهشي است از «گازيوروسكي» استاد رشته علوم سياسي در دانشگاه لوئيزيانا. گازيوروسكي مي‌نويسد كه تحقيق خود را بر پايه سندهاي ديپلماتيك و مصاحبه با بسياري از امريكاييان و بريتانيايي‌هايي كه در كودتاي 28 مرداد نقش داشته‌اند، استوار كرده و بر آن بوده است كه نقش آمريكا و انگليس را در آن كودتا روشن كند (ص 97). آنگاه سه پرسش را پيش مي‌كشد و مي‌كوشد پاسخ آنها را بيابد: چرا آمريكا در اين كودتا درگير شد؟ بريتانيا و دست‌اندركاران ايراني كودتا چه نقشي بازي كردند؟ و سرانجام نقش آمريكا در سرنگون كردن مصدق تا چه اندازه مهم بود؟ 

بخش مطبوعات، فراهم آمده از سه مقاله پايه‌اي است: «مجله‌هاي علمي عمومي، وسيله‌اي براي ترويج علم»، «موانع اقتصادي ـ اجتماعي انتشار نشريه‌هاي مستقل دانشورانه ـ روشنفكرانه در ايران»، «ضرورت انتشار نشريه‌هاي دانشورانه ـ روشنفكرانه و وظايف و تكاليف دولت». نويسنده كه سابقه ممتد سردبيري، مدير مسوولي و صاحب امتيازي چند مجله را در كارنامه خود دارد، به مسائل و موضوعاتي مي‌پردازد كه برخاسته از دانش و تجربه ساليان اوست. 

«كتابداري و اطلاع‌رساني» عنوان ديگري است براي نوشته‌هاي ميرزايي در حوزه كتاب و مسائل آن. نويسنده در مقاله «پيشنهادهايي براي اصلاح آموزش كتابداري در ايران» به طرح موضوع و ارائه راه حل مي‌پردازد. هرچند از نگارش اين مقاله ساليان بسياري سپري شده است، اما هنوز راهكارهاي آن راهگشاست. 

عنوان دو مقاله «بررسي اجمالي توليد، مديريت و كاربرد اطلاعات در ايران؛ وضع موجود ـ پيشنهادها» و «نقش اطلاعات اقتصادي در حل تضادهاي كشورهاي غني و فقير»، گوياي درونمايه و مسائل مطرح شده در آنهاست. مقاله دوم نوشته «ميگوئل ويون چك» است. او در آمريكاي لاتين به كار گردآوري، پردازش و گسترش اطلاعات اقتصادي و فني در زمينه ايجاد ظرفيت‌هاي بهره‌برداري از اطلاعات در جهان در حال توسعه پرداخته و اكنون تجربه‌هاي عملي خود را در اختيار خواننده مقاله‌اش گذاشته است. 

«مديريت و اطلاعات» نوشته ديگري است از ميرزايي كه در اين بخش آورده شده است. «كتابخانه عمومي و توسعه فرهنگي» نيز پاسخ به پرسش‌هايي درباره روزآمد نگاه داشتن دانش مراجعه‌كنندگان به كتابخانه، نقش كتابخانه‌ها در توسعه فرهنگي و چند موضوع ديگر است. در مقاله تامل‌برانگيز «با كتابخانه‌هاي بيمارمان چه كنيم؟» ابتدا به طرح موضوع و مشكلات كتابخانه‌هاي كشور پرداخته شده و سپس راه حل‌هايي ارائه شده است. 

در بخش «كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان» دو نوشته خواندني آمده است كه براي شناخت تاريخ فعاليت‌هاي كانون اهميت دارد. نوشته نخست «من به كانون مديونم» نام دارد و پاسخ ميرزايي به پرسش‌هايي درباره كانون، رويدادهاي انقلاب و تاثير آن بر فعاليت‌هاي كانون و مسايل ديگري است كه با كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان پيوند دارد. نوشته دوم نيز «گفت‌وگو با تاريخ» نام گرفته و دربردارنده آگاهي‌هاي ديگري درباره كارهاي انجام شده در كانون است. 

معرفي كتاب «زمين خانه من است»، سرآغازي است براي نوشته‌هاي بخش پنجم كتاب. موضوع كتاب ياد شده، مصاحبه‌اي است با داريوش شايگان كه در آن داوري‌ها و اظهار نظرهاي او درباره اشخاص و مفاهيم و مكتب‌هاي فلسفي و سياسي آمده است. ميرزايي ضمن تاكيد بر «تنوع موضوع و مضمون كتاب»، نگاهي انتقادي به سخني از سخن‌هاي شايگان دارد و آن را درخور نقد مي‌داند. 

در كنار نقدهاي ميرزايي، ترجمه نقدها و اظهار نظرهاي بيگانگان درباره چند كتاب آمده است. همانند «دكتر ژيواگو، زيباترين داستان عاشقانه» نوشته آيزايا برلين، درباره رُمان معروف «دكتر ژيواگو» اثر باريس پاسترناك. برلين مي‌نويسد: اين رُمان «چنان احساساتم را برانگيخت كه پيش از آن، و پس از آن، هيچ كتابي چنين اثري بر من نگذاشت» (ص 368). به همين گونه است نوشته «آرثر دانتو» درباره داستان «قلعه حيوانات» جورج اورول. 

ميرزايي نوشته‌هاي خود درباره چهره‌هاي ادبي، هنري و سياسي را هم در اين كتاب گردآوري كرده است. اين نوشته‌ها كه همراه با بازگويي خاطرات و يادهاي دور و نزديك، درباره كساني است همانند نادر ابراهيمي كه «ابوالمشاغل» (نام كتابي از ابراهيمي) بود و بسيار نويس يا نوشته‌اي دلنشين است، درباره زنده‌ياد محمدبهمن بيگي و كوشش‌هاي ماندگار و توان‌فرساي او براي باسواد كردن كودكان عشاير. به همين گونه است آنچه ميرزايي درباره مرتضي مميز، احمدرضا احمدي، توران ميرهادي، روشن وزيري، فريدون آدميت و پرويز دوايي نوشته است. 

مقاله‌هاي كوتاه و بلند اين بخش به همين جا پايان نمي‌پذيرد و خواننده مي‌تواند نوشته‌اي را بيابد كه درباره عزت‌الله جان ملكي ـ ورزشكار ـ است و «فريادي از اعماق» نام دارد يا بايگاني‌هاي «كا. گ. ب» را درباره نويسندگان شوروي پيشين مرور كند يا «مرگ پايان كبوتر نيست» متن سخنراني ميرزايي را بخواند كه درباره حسين عظيمي است. 

علي ميرزايي در پيشگفتار مجموعه مقالات «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم آرا؛ و چند مقاله ديگر»، اين كتاب را بخشي از«كارنامه بيست و پنج ساله» خود در حوزه مطبوعات، كتابداري و اطلاع‌رساني و مديريت امور فرهنگي مي‌داند، اما تاكيد مي‌كند كه لازم است خواننده، زمان نوشتن مقاله‌ها را از نظر دور ندارد. 

چاپ نخست كتاب «ظهور و سقوط سپهبد حاج علي رزم آرا؛ و چند مقاله ديگر» نوشته علي ميرزايي در 506 صفحه، با شمارگان هزار نسخه و به بهاي 12 هزار تومان به تازگي توسط نشر نگاره آفتاب چاپ و پخش شده و در دسترس علاقه‌مندن قرار گرفته است.

کد مطلب : 94682