دكتر محسنيان راد در سخنان افتتاحيه سراي دائمي اهل قلم گشايش سراي اهل قلم را به بنيان گذاران و استفاده كنندگان از آن تبريك ‌گفت و افزود: اين اسم، يعني سراي اهل قلم، من را به ياد يك سراي اهل قلم ديگري انداخت كه اطمينان دارم يك هزار و سي سال پيش باز بوده و اهل قلم در آنجا جمع مي‌شده‌اند.

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، وي افزود: مقصودم دكان ابن نديم، انديشمند دوراني بود كه بغداد، پايتخت آل بويه را تشكيل مي‌داد. 

وي افزود: براي تجسم بازار وراقان، آنجا را نبايد صرفا مركزي براي تكثير دستي كتاب و يا فروش كاغذ دانست بلكه نقش انجمن هاي روشنفكري و يا انجمن هاي فرهنگي امروزي را نيز ايفاء مي‌كردند. زيرا محل تجمع و ملاقات نويسندگان نيز بوده است. 

دكتر محسنيان راد افزود: علي بن محمد ابوحيان توحيدي در اين باره مي‌نويسد: «دكان‌هاي وراقان پايگاهي براي علماء و ادبا بود كه در آن گردهم  مي‌آمدند و به بحث و مناظره مي‌پرداختند.» 

وي افزود: هونكه، درباره شغل وراقي مي‌نويسد: كتابفروشي نيز مانند داروفروشي، يك از كشفيات تمدن اسلامي است. كتابفروش عملا يك واسط فرهنگي بود و كتابفروشي، مركز فرهنگي شهر محسوب مي‌شد و اين چيزي بود كه تا مدت‌ها مديد، فقط در نزد مسلمانان رايج بود. 

اين استاد علوم ارتباطات ادامه داد: بازار كتابفروشان، يعني جايي كه صدها دكان كتاب فروشي در آن قرار داشت، جايي بود كه دانشمندان جهان اسلام در آنجا يكديگر را ملاقات مي‌كردند. جايي كه دائما طغيان‌هاي قلب و عقل در هم مخلوط مي‌شدند. در آنجا فيلسوف و شاعر و منجم، كنار همديگر در ميان نشريات جديد، تفحص و جستجو مي‌كردند و در همان جا بود كه طبيب و تاريخدان و دوستداران كتاب، دنبال مجلدات كهنه مي‌گشتند. ضمن آن كه با يكديگر بحث مي‌كردند و تكه‌هايي را براي يكديگر مي‌خواندند.

وي ادامه داد: آنجا مركز مبادلات علمي بود. از بازمانده‌هاي بحث‌هاي مذكور، كتابي است به نام «تبادل افكار»، كه در حدود سال 1000 ميلادي (391 قمري) انتشار يافت و شامل يكصد و شش گفت‌وگو بين دانشمندان بود كه به وسيله نويسنده آن يادداشت شده بود. برخي از اين گفت‌وگوها در بازار كتاب فروش‌ها و بعضي ديگر نيز در خانه يكي از فلاسفه اسلامي انجام شده بود. 

دكتر محسنيان راد ادامه داد: يكي از علل تجمع علماء در دكان‌هاي وراقان اين بود كه خود وراق‌ها عموما از علما و ادبا بودند. ابن نديم مولف كتاب معروف الفهرست، يكي از همين وراقان بود. هونكه، راجع به دكان وراقي ابن نديم مي‌نويسد: ابن نديم كتابفروش، در بازار كتاب فروشان، از مشتريان خود پذيرايي مي‌كرد و ضمنا از هر كتابي كه به زبان عربي به دستش مي‌رسيد فهرست برداري مي‌نمود كه حاصل آن كتاب گرانقدر الفهرست است. 

وي افزود: رواج كتاب و كتابخواني در دوران حيات ابن نديم را مي توان در كتاب نقش كتاب در تمدن و فرهنگ اسلامي اثر شياء الدين سردار نيز ديد كه مي‌نويسد شواهدي وجود دارد كه نشان مي دهد در كنار موسسات و دكان‌هاي وراقي، موسسات اجاره كتاب قرار داشته است. كه بر اساس يك رويه شرعي، به مشتريان خود اجازه مي‌داده‌اند كه در قبال پرداخت اجاره‌ بهاي كتابي خاص و در مدتي مشخص، از آن كتاب، براي مطالعه و يا نسخه برداري استفاده كنند.

وي افزود: اين مراكز امكان مراجعه به وراقان آماتور و يا حرفه‌اي بدون دكان را نيز فراهم مي‌كرد كه در حسب نياز بازار و استقبال عموم، كتاب خاصي را از موسسه مذكور اجاره كرده و از روي آن تكثير كنند. حتي اسنادي وجود دارد كه نشان مي دهد، برخي از مغازه‌هاي بزرگ وراقي، گاهي با دريافت وجه از افراد علاقه‌مند و خاص، اجازه مي‌دادند در ساعات نيمه شب كه مغازه بسته بوده، به مطالعه كتاب‌ها و جست‌وجوي محتواي مورد نياز خود بپردازند. آنچنان كه ابن نديم مي‌نويسد: جاحظ، بعضي از اوقات دكان وراقي را شبانه اجاره مي كرد و در آنجا مي ماند تا خواندن كتب مورد علاقه خود را تمام كند.

اين استاد علوم ارتباطات افزود: مي‌توان حدس زد كه چنين اقدامي مي توانسته هنگامي انجام شود كه محموله بزرگي از كتاب وارد مغازه اي از بازار وراقان مي‌شده و جست‌وجوگر كتاب قبل از آن كه فروش عمومي آن‌ها آغاز شود، در فاصله غروب تا فردا صبح، كتاب هاي مورد نياز خود را شناسايي و كنار بگذارد. معمولا ورود حجم بالاي كتاب به بازار، هنگامي اتفاق مي‌افتاده كه وراث قصد فروش كتابخانه خصوصي متوفايي را داشته‌اند. به عنوان مثال پس از مرگ يكي از مولفان قرن سوم هجي در اهواز، وراث او مجموعه كتاب‌هايش را به بغداد برده و در آنجا به فروش رساندند. 

دكتر محسنيان راد ادامه داد: ابن نديم مي‌نويسد، كتاب‌هاي جعفر بن احمد مروزي پس از وفاتش در سال 274 قمي، از اهواز به بغداد حمل شد و در محلي به نام طاق الحراني، متصل به بازار وراقان به فروش رفت. هونكه، در قرن دهم ميلادي (تقريبا قرن چهارم قمري) در يك كتابخانه متوسط خصوصي يك فرد از سرزمين‌هاي اسلامي، تقريبا بيش از جمع كل كتاب‌هاي اروپا كتاب يافت مي‌شد. 380 سال پس از آن دوران يعني در سال 1368 ميلادي، مجموع كتب كتابخانه چارلز پنجم كه بعدها، مبناي كتابخانه ملي فرانسه شد، 900 جلد به علاوه 700 جزوه بود. يكصد سال قبل از كتابخانه فرانسه، در كتابخانه مراغه كه به دست خواجه نصيرالدين طوسي پايه‌گذاري شد، چهارصد هزار جلد كتاب موجود بود. 

وي افزود: يكي ديگر از سراهاي اهل قلم كه مربوط به 50 سال پيش مي‌شود، كافه زير هتل نادري در خيابان جمهوري اسلامي امروزي بود. در يادمان جلال آل‌احمد، برخي پاتوق‌هاي روشنفكران آن عصر كافه‌هاي چهار راه استانبول، هتل نادري بود... آن‌ها در آنجا جمع مي‌شدند و در فضايي كه كافه‌هاي حاشيه شانزليزه پاريس را تداعي مي‌كرد، به بحث‌هاي روشنفكرانه خود مي‌پرداختند. بحث‌هايي كه شكل خاصي از ادبيات ميان فردي را مي‌طلبيد كه مشابه‌اش تا آن موقع، در قهوه خانه‌ها به عنوان نسل قبل از كافه‌هاي مذكور سابقه نداشت و اين در شرايطي بود كه رسانه پرمخاطبي چون راديو روبه‌رشد و دور از دسترس روشنفكران آن عصر بود.

اخبار تكميلي سخنراني هاي مراسم افتتاحيه سراي دائمي اهل قلم متعاقبا منتشر مي شود.

کد مطلب : 6155