بایدها و نبایدهای اقتباس ادبی و هنری از تاریخ اسلام/1
دولتآبادي: به تاثیرگذاری اثر بیندیشیم
11 بهمن 1390 ساعت 11:30
خبرنگار : اکرم امینی
نمایشنامه نویس و مدرس تئاتر با تاکید بر لزوم پایبندی به ارزشهای دینی در اقتباس از تاریخ اسلام گفت: قرار نیست در یک اثر اقتباسی، تاریخ به صورت جزء به جزء بیان شود. آثار اقتباسی هیچگاه در تعبیرهای خود متفقالقول نبودهاند و معتقدم در این عرصه، ما باید ضمن حفظ ارزشهای اصلی نهفته در یک واقعه تاریخی، به تاثیرگذاری اهداف والای آن اثر فکر کنیم.-
دكتر حسن دولتآبادی در گفتوگو با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، درباره امکان داشتن یا امکان نداشتن اقتباس از تاریخ اسلام در نگارشهای ادبی یا هنری مانند فیلمنامه، نمایشنامه و داستان اظهار کرد: تاریخ اساسا جنبه داستانی دارد و در حوادث آن، انسانها دخیل و دارای شخصیتند. همچنین تاریخ، موضوع، مکان و نتیجه نیز دارد که تمامی این اجزا را میتوان در یک ساختار داستانی جستوجو کرد. بنابراین، باید از جنبه دیگری به این موضوع (امکان اقتباس از تاریخ اسلام) نگریست و به مدد احساس و كششهاي داستاني آن را جذاب كرد و بر تاثيرگذاري آن افزود.
نويسنده مجموعه 10 جلدي «نمایشنامههای آسان برای اجرا در کلاس درس و صحنه تئاتر» افزود: تاریخ همواره تعابیر و برداشتهای متعددی ارایه میکند. به عنوان مثال، نخستین نمایشنامه موجود در جهان، نمایشنامه «پارسیان» يا «ایرانیان» و درباره جنگ میان ایران و یونان است که گفته ميشود در آن جنگ، ایرانیان یونانیها را شکست دادند اما «اشیل» برای روحیه دادن به یونانیها این داستان را برعکس نوشته است. تاریخ از اینگونه مثالها و تعابیر دوگانه فراوان دارد و نهتنها تعبیرهای دوگانه، بلکه تعبیرهای چندگانهای از حوادث در تاریخ موجود است.
این نمایشنامهنویس در بیان منظورش ادامه داد: به دلایلی که در آغاز سخن گفتم، اقتباس از تاریخ را شاید بتوان تواناترین اقتباس نامید اما مساله این است که آیا باید به یک تعبیر از تاریخ اکتفا کرد يا نه. فیلمنامهنویسان و فیلمسازان ایرانی به خوبی به این سوال پاسخ دادهاند، مبني بر اين كه یک تعبیر تاریخی هرگز کافی نیست، زیرا سلایق فردی در تاریخنگاری نقش دارند و نمیتوان به تاریخ اعتماد کامل داشت. نکته دیگر این که اگر به بخشی از تاریخ (تاریخ اسلام) رسیدیم که توانستیم به آن اعتماد کنیم، در اقتباس از آن آیا باید کاملا به وقایع تاریخی وفادار بمانیم يا نه. پاسخ مرحوم علی حاتمی که اندیشمندانه به تاریخ نگاه كرده است، در اين باره منفي است. به باور او، هنرمند تاریخنگار نیست، بلکه تعبیر حسی خود را در کنار تعبیر عقلی موجود در تاریخ به مخاطب ارایه میکند و قرار هم نیست دقیقا تاریخ را روایت کند.
دولتآبادي در پاسخ به سوال «مخاطب چگونه میتواند به متن اقتباس شده از تاریخ اعتماد کند؟» گفت: یکی از انتقاداتی که امروزه اهل دین به تعزیه وارد میکنند، به همین موضوع مربوط است، اینکه گاهی در تعزیه اغراقي هنرمندانه انجام میشود که واقعی نیستند. در واقع، علت آن است كه نویسنده یا مجری تعزیه تاريخنگار نیستند، بلكه بايد علاوه بر اعتقاد به اولیای دین، مخاطب خود را از نظر حسی نیز اقناع کنند. در غیر این صورت، ضرورتی نداشت برای حفظ و تبلیغ دین، وارد دنیای هنر شویم و میتوانستیم به وعظ و خطابه بسنده کنیم. حال آنکه علمای دین نیز در منابر از هنر استفاده میکنند. آنها گاهی شعر میخوانند یا گریه میکنند، زیرا هنر تاثیرگذارتر از سخنرانی است. تعزیه هم قرار نیست دقیقا عین تاریخ را روایت کند، بلکه باید از قالب هنری استفاده کند.
استاد دانشگاه در پاسخ به اين سوال كه «اقتباس ادبی چقدر باید وفادارانه باشد؟» اظهار کرد: در اثر اقتباسی، مخاطب آگاه است که با هنر روبهروست. هنر نیز از دو بخش محتوا (مفهوم) و شکل (قالب) تشکیل شده است. به عنوان مثال، نقاشیهای تاریخی (تاریخ اسلام) هرگز تصویر دقیق خود وقایع نیستند و ادعای چنین کاری هم نداشتهاند. در اقتباس ادبی نیز همینگونه است و این تلقی که تاریخ را میتوان به صورت عینی و جزء به جزء درقالب هنر و ادبیات روایت کرد، اشتباه است و همواره در بازسازی تاریخ، بحث اقتباس مطرح است.
دولتآبادی با اشاره به اینکه برای اقتباس از تاریخ نمیتوان حد و مرزی قایل شد، ادامه داد: گاهی پیش آمده است که فیلمی که از روی یک داستان ساخته شده، هرگز نتوانسته زیبایی آن اثر را منتقل کند، زیرا بیش از حد وفادارانه بوده است، در حالیکه در اقتباس باید توجه داشت که قالب داستان با قالب نمایش متفاوت است و هر رسانه ملزومات خاص خود را دارد. قرار نیست فیلم اقتباسی از یک داستان تاریخی، دقیقا مانند آن باشد، زیرا قالب آن تفاوت کرده است.
این نمایشنامهنویس در پاسخ به اين سوال كه «با توجه به حساسیت اقتباس از تاریخ اسلام، آیا میتوان یک الگوی کلی درباره آن و میزان امکان دخل و تصرف در آن داد تا بتوان در عین وفاداری به تاریخ، جذابیت را نیز افزایش داد؟» گفت: اگرچه ما به دلیل اعتقادات عميق ديني كه داريم، باید به ارزشها پایبند باشیم اما قرار نیست در یک اثر اقتباسی تاریخ به صورت جزء به جزء بیان شود. آثار اقتباسی هیچگاه در تعبیرهای خود متفقالقول نبودهاند و من معتقدم در این عرصه باید علاوه بر حفظ ارزشهای اصلی نهفته در یک واقعه تاریخی، به تاثیرگذاری اهداف والای آن اثر فکر کنیم. به عنوان مثال، تاکنون اقتباسهای زیادی از نمایشنامه «هملت» صورت گرفته که هیچ یک شبیه دیگری نیست، زیرا در اینجا با نمایشنامهنویسان و فیلمنامهنویسانی مواجهیم که هريک سلایق و جهانبینی خاص خودشان را دارند و از زوایای مختلفی به هملت نگریستهاند. تاریخ اسلام نیز به همین صورت است و اقتباس خاصی برای آن مطرح نیست، بلکه دیدگاه و جهانبینی نویسنده و هنرمند در مواجهه با آن مهم است.
وی تاکید کرد: یکی از اشتباهاتی که اكنون در عرصه تئاتر کشور رخ داده، این است که «تئاتر دینی» را یک گونه خاص از تئاتر اعلام کردهاند، در حالی که این امر اشتباه است، زیرا وقتی ما در کشوری با حاكميت جمهوری اسلامی کار میکنیم، تمامی کارهای ما دینی است و با چنین تقسیمبندیهایی، ناخودآگاه عدهای از هنرمندان را بیرون از دایره دین قرار میدهیم، در حالی که در چنين نظامي، هر تحرکی دینی است و ارزشهای اخلاقی و آموزشهای انسانی برگرفته از دین، در تمامی آثار هنرمندان نهفته است.
دولتآبادی درباره برخی محدودیتهای موجود در اقتباس از تاریخ اسلام گفت: ممنوعیت تصویر کردن چهره اولیای دین، از جمله محدودیتهای خلق آثار هنری اقتباسی از تاریخ اسلام است. به عنوان مثال، از حضرت علی(ع) به عنوان یک انسان والا که تاریخ مانند او را ندیده است، تنها به نمایش شمشیر یا لباس او اکتفا میکنیم یا مجبوریم خوبیهای ايشان را از نگاه و کلام شخصیتهای دیگر نشان دهیم، یعنی به دلیل ممنوعیت، مخاطب را از تاثیرگذاری چهره انسانی والا محروم میکنیم. به نظر ميرسد بايد راهي براي تاثيرگذاري بيشتر در اين حوزه يافت شود.
وی با انتقاد از برخی موضعگیریهای افراطی نسبت به آثار اقتباسی از تاریخ اسلام افزود: درباره برخی مجموعههای تلویزیونی اقتباسی از تاریخ اسلام، با وجود اینکه کارشناسي مذهبی بر نگارش فیلمنامه و تولید فیلم نظارت دارند و تلویزیون نیز سختگیریهای خاص خود را برای پخش چنين اثري اعمال ميكند، باز هم انتقاداتی به روایت تاریخی فیلم میشود. بنابراین هیچگاه نمیتوان در یک اقتباس تاریخی نظر همه را تامین کرد.
