نجمه شمس، خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا): كتاب‌سنجي(بيبليومتريك)، اطلاع سنجي(اينفومتريك)، علم‌سنجي(ساينتومتريك) و كتابخانه‌سنجي(لايبرومتريك) چهار شيوه فني سنجش و اندازه‌گيري در علم كتابداري و اطلاع‌رساني اند كه در عين داشتن شباهت هايي، كاربردها و اهداف متمايزي دارند./

خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)ـ شناسايي كاربرد، توسعه و تاريخ شكل‌گيري چهار مقوله «كتاب‌سنجي»، «اطلاع‌سنجي»، «علم سنجي» و «كتابخانه‌سنجي»، كتابداران و دانشجويان را در شناسايي حوزه فعاليت خاص آنان ياري مي‌دهد. اين واژه‌ها هر يك از تركيب واژه «سنجي»(متريك) با چهار اصطلاح كتاب‌شناسي، اطلاع‌سنجي، علم و كتابخانه به وجود آمده‌اند.

واژه «كتاب‌سنجي» داراي خاستگاهي جديد است. تا پيش از 1969، اين علم، كتابشناسي آماري ناميده مي شد. نخستين كسي كه مبادرت به استفاده از روش‌هاي آماري براي بررسي پراكندگي موضوعي كرد، كمپبل بود.

واژه بيبليومتريك يا كتابسنجي، از تركيب دو واژه«بيبليو» و «متريك» به معني كتاب و سنجش به وجود آمده است. كتاب‌سنجي، سنجش و ارزيابي است كه جنبه‌هاي كمّي به هم پيوسته ارتباطات نوشتاري را ارزيابي مي‌كند. داده هايي كه بر اساس روش كتاب‌سنجي اندازه‌گيري مي‌‌شوند، فرايند قابل تغييري اند كه در روند انتقال اطلاعات مورد استفاده قرار مي گيرند.

توسعه و رشد كتاب‌سنجي به عنوان يك علم، بسيار چشم‌گير است. گرچه مواد مضبوط اين علم، رشد يكنواختي داشته ولي به حوزه پژوهشي بارزي تبديل شده است. از آنجا كه بررسي‌هاي كتاب‌سنجي، مرزي گسترده‌تر در علوم اجتماعي و فيزيك دارد، روش‌ها و شيوه‌هايش داراي كاربردي وسيع در بررسي‌هاي جامعه‌شناسي علوم، مديريت اطلاعات كتابداري، تاريخ علم و نيز شاخه هاي مختلف علوم اجتماعي است.

از جمله كاربردهاي كتاب‌سنجي مي‌توان به «تشخيص مسيرهاي تحقيق و رشد دانش در زمينه هاي گوناگون علمي»، «تخمين ميزان جامعيت نشريات ادواري تخصصي»، «اندازه گيري ميزان مقيد بودن خدمات موضعي و اطلاعات گزينشي گذشته‌نگر» و «نظم بخشيدن به جريان اطلاعات و ارتباطات به داخل نظام» اشاره كرد.

واژه«اطلاع‌سنجي» نخستين بار در 1979 توسط پروفسور «اتوناكه»، رييس موسسه اطلاع سنجي و علم‌سنجي آلمان، به كار برده شد. اطلاع‌سنجي بسياري از بررسي‌ها و مطالعات اندازه‌گيري را كه براي بازدهي اطلاعات لازم است، يكدست مي‌كند و جنبه رسمي‌تري به آن‌ها مي‌بخشد. اطلاع‌سنجي كليد موضوعي بررسي‌هايي است كه بخش سازمان‌دهي تشكيلات را فراهم مي‌كند.

از جمله كاربردهاي علم اطلاع‌سنجي، مي‌توان به «كارآيي و بازدهي اطلاعات و خدمات اطلاع‌رساني براي علوم و تكنولوژي»، «تناسب اطلاعات»، «تداخل محتواي موضوعي نشريات ادواري» و «روش‌هاي تحليل استنادي دانشمندان و نقش توسعه تحليل استنادي» اشاره كرد.

علم سنجي، ممكن است مفهومي همسان با كتاب‌سنجي داشته باشد ولي زمينه تازه‌تري را در تحقيقات ارايه كرده است. در اين علم، از روش‌هاي آماري و اندازه گيري براي تعيين معيارهاي رشد و توسعه علوم و سطوح گسترش آن‌ها استفاده مي‌شود. ارزشيابي كمّي آخرين پيشرفت هر مطلب علمي بنيادي و عوامل موثر در گسترش مستمر فعاليت هاي تحقيقات در آن زمينه در حوزه علم‌سنجي جاي دارد.

طولاني‌ترين گذشته تاريخي در ارتباط با علم سنجي متكي برپايه تجزيه و تحليل شاخص هاي اطلاعاتي رشد و توسعه علوم است.

واژه «كتابخانه‌سنجي» را نخستين بار، رانگاتان در 1948 در سمينار سالانه «اسليب» انگلستان به كار برد.

كتابخانه‌سنجي، روش تجزيه و تحليل كمّي تمام امور و فعاليت‌هاي كتابخانه‌اي و موارد آن از طريق كاربرد روش هاي رياضي و آماري براي جست‌وجوي راحل‌هاي مشكلات كتابخانه است. دامنه اين علم، نه‌تنها شامل خدمات و مسايل مختلف كتابخانه مي شود، بلكه تمام واحدهاي تشكيل دهنده ارايه اين خدمات و ورود و خروج مدارك كتابخانه‌اي را نيز دربر مي‌گيرد.

از جمله كاربردهاي اين علم مي توان به «تعيين خدمات مرجع در ساعات مختلف كاري كتابخانه»، «نظم‌دهي به برنامه بخش امانت براي گردش مواد كتابخانه»، «طراحي ساختمان كتابخانه با درنظر گرفتن وسايل و تجهيزات آن» و «اطمينان يافتن از دقت گزينش مواد كتابخانه‌اي» اشاره كرد.

شايد بهتر باشد بگوييم، چهار مقوله كتاب‌سنجي، اطلاع‌سنجي، علم سنجي و كتابخانه‌سنجي مكمل يكديگرند. به عنوان نمونه، اگر ما روش هاي رياضي و آماري را براي سازماندهي و خدمات كتابشناختي به كار ببريم، كتابسنجي كرده‌ايم. چنانچه اين روش ها را براي تشكيل كتابخانه و خدمات كتابخانه اي به كار بريم، كتابخانه‌سنجي كرده‌ايم. زماني كه از اين تجزيه و تحليل در نظام اطلاع‌‌رساني استفاده مي كنيم از اطلاع سنجي و در صورت استفاده در تشكيلات علمي، علم سنجي مي كنيم.

کد مطلب : 48208