نوزدهم شهريور ماه مصادف است با سالگرد وفات آيت‌الله طالقاني، متفكر و انديشمندي كه با سخنان و قلم خود در پيروزي انقلاب اسلامي گام‌هاي بزرگي برداشت. «ايبنا» نگاهي دارد به تفسير ماندگار وي - پرتوي از قرآن- و نيز انديشه و نگاه ايشان به مسايل گوناگون./

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، سیدمحمود علایی‌طالقانی (۱۳ اسفند ۱۲۸۹ تا ۱۹ شهریور ۱۳۵۸) را به عنوان روحانی شیعه، سیاست‌مدار، از بنیانگذاران نهضت آزادی ایران، عضو مجلس خبرگان قانون اساسی و نخستین امام جمعه تهران پس از انقلاب ۵۷ مي‌شناسيم كه در خانواده‌ای اهل علم و دارای روحیات انقلابی در روستای گلیرد طالقان متولد شد. پدرش ابوالحسن علایی طالقانی و نخستین استاد وی بود.

آيت‌الله طالقانی از مخالفان فعال حکومت پهلوی بود و در موقعیت‌ها و شرایط مختلف به مخالفت با رویه‌های جاری در حکومت و دودمان پهلوی پرداخت و چندین بار نيز دستگیر و روانه زندان شد. وي آثار متعددي در حوزه‌هاي گوناگون داشت كه از آن ميان مي‌توان به «تفسير پرتوي از قرآن» وي اشاره كرد.

تفسير پرتوي از قرآن، تفسيري ناتمام از مرحوم آيت‌الله سيد محمود علائي طالقاني است. تاليف اين تفسير نزديك به 40 سال به طول انجاميد. اين اثر در شش جلد تنظيم شده؛ جلد نخست به تفسير سوره حمد تا آيه 144 سروه بقره، اختصاص دارد. در جلد دوم بقيه سوره بقره، در جلد سوم سوره آل عمران، در جلد چهارم جزء سي‌ام از ابتدا تا آخر سوره الطاق، در جلد پنجم بخش پاياني جزء سي‌ام و در آخرين جلد يعني جلد ششم، 22 آيه نخست سوره نساء تفسير شده‌اند.

آيت‌الله طالقاني، سال 1318 پس از فراغت از تحصيل از قم به تهران آمد. فضاي سياسي و فكري آن دوران و گرايش‌هاي جوانان به مكاتب الحادي، او را بر آن داشت تمام كوشش خود را معطوف ابلاغ پيام قرآن به جوانان و روشنفكران كند. از اين رو، تفسير قرآن و نهج‌البلاغه را آغازكرد. 

به گفته حجت‌الاسلام سيدمهدي حسين‌زاده، رييس بنياد قرآن، پس از شهريور 1320، فضاي سياسي، متحول شد و امكان گسترش دروس تفسير ايشان به ميان دانشجويان، استادان دانشگاه و بعدها انجمن‌هاي اسلامي تازه تاسيسي مانند انجمن اسلامي مهندسان، پزشكان، دانشجويان، معلمان و ... فراهم آمد. شكل‌گيري اين جلسات از منزل ايشان بود. سپس در مسجد منشور سلطان و از سال 1327 در مسجد هدايت تفسير قرآن در شب‌هاي جمعه تا زمان دستگيري وي ادامه يافت. 

وي افزود: با بازداشت ايشان در خرداد 1342، اين درس‌ها تعطيل شد اما آن مرحوم در دوران زندان، آنچه از تفسير قرآن را در ذهن داشت، نوشت كه با انتقال اين يادداشت‌ها به بيرون از زندان جلد اول تفسير پرتوي از قرآن تا آيات 1342، منتشر شد. همزمان با يادداشت‌هاي ايشان، برخي از مستمعين درس‌هاي ايشان در مسجد هدايت كه در بازداشت به سر مي بردند، پيشنهاد ادامه آن مباحث را دادند كه مورد قبول قرار گرفت و مقرر شد هر هفته سه يا چهار جلسه صبح‌ها تشكيل شود. در اين كلاس‌ها پس از بيانات استاد، نظرات ايشان توسط حاضران مورد بحث و بررسي قرار مي‌گرفت. 

كارشناس مسايل قرآني تصريح كرد: مطالب جلسات پس از نگارش اوليه و بازبيني استاد، به مرور براي چاپ به بيرون از زندان فرستاده مي‌شد، اما مباحث زندان ادامه جلسات مسجد هدايت نبود. تفسير از جزء 30 قرآن كه از آغاز وحي است، شروع شده بود. اين تغيير نيز براساس بينش استاد در جزء سي‌ام بود. ايشان معتقد بودند اين بخش از قرآن، كه جو خاص آن زمان را نشان مي‌داد، كليد فهم قرآن است. اين تفسير در دو جلد تهيه شد.
 
پس از اتمام اين جزء، تفسير جزء دوم قرآن شروع شد و تا پايان سوره بقره ادامه يافت (اين تفسير سال 1348 به چاپ رسيد). با آزادي آيت الله طالقاني از زندان در سال 1346، درس تفسير در مسجد هدايت ادامه يافت اما با محاصره منزل ايشان در طول ماه مبارك رمضان در سال 1350 و تبعيد ايشان به زابل، دوباره درس تفسير متوقف شد تا اين كه در ارديبهشت 1354، ايشان به تهران باز گشت. با دستگيري مجدد ايشان اين امكان از بين رفت و با توجه به يادداشت‌‌هاي وي كه به يكي از شاگردانش سپرده بود، مجموعه‌اي قريب به 160 صفحه توسط شركت سهامي انتشار به چاپ رسيد.
 
با آزادي ايشان از زندان قسمت‌هاي چاپ شده به وي ارايه شد و آن مرحوم ضمن بازبيني، پيشنهاد كرد نام كتاب‌ درس‌هايي از پرتوي از قرآن، باشد. با چاپ 300 صفحه از اين تفسير، آيت‌الله طالقاني دار فاني را وداع گفت.

رييس بنياد قرآن معتقد است: مرحوم آيت‌الله طالقاني، پس از پيروزي انقلاب اسلامي و براساس ضرورت ابلاغ فرهنگ قرآني در جامعه، در برنامه قرآني سيماي جمهوري اسلامي با نام «قرآن در صحنه» شركت كرد و مباحث تفسيري را به گونه‌اي ديگر ارايه مي‌كرد. 

وي درباره روش تفسيري آيت‌الله طالقاني مي گويد: همچنان كه وي در مقدمه كتاب نوشته‌ است، خود را مفسر نمي‌دانست و معتقد بود؛ «پرتوي از قرآن كه به ذهن من تاييده است را به كاغذ منتقل مي‌كنم...» اين سخن كه نقد حال مؤلف است به منزله قانونچه كتاب به شمار مي‌آيد كه بر سراسر تفسير سايه افكنده و شرايط تأليف كتاب به گونه‌اي بود كه مولف به روش خاصي از تفسير گرايش يابد، روشي كه شايد در صورت تغيير شرايط انتخاب نخست وي نبود. 

رييس بنياد قرآن ادامه داد: مطالب فراواني درباره اين تفسير از جهت دروني و ساختاري و همچنين از نگاه بيروني و تأثيرش در جامعه فكري فرهنگي گفته شده است. آيت‌الله طالقاني از الفاظ قرآن براي تفسير استفاده مي‌كرد و معتقد بود كه اين الفاظ بار مفهومي خاصي دارند كه هيچ‌ كلمه‌اي نمي‌تواند اين مفهوم را برساند. به حدي كه حتي براي آهنگ و الفاظ قرآن هم توجهي خاص داشت و معتقد بود اگر حركت، تشديد و آهنگ كلمه‌اي جا به جا شوند، مفهوم را نمي‌رسانند. خود قرآن و ساختار و جمله‌بندي قرآن نيز از مولفه‌هاي تفسيري‌اند. وي حتي معتقد بود كه آيه آخر سوره بقره با آيه اول آل عمران با هم ارتباط دارند. 

از جنجالي‌ترين مباحث تفسير پرتوي از قرآن اين است كه آيا تفسير ايشان علمي است؟ حجت‌الاسلام حسين‌زاده در اين زمينه بيان كرد: برخي صريحا اين تفسير را تفسيري علمي مي‌دانند و تمام اشكالات اين روش را بر تفسير پرتوي از قرآن روا مي‌دانند، اما بايد به چند نكته توجه داشت؛ نخست آن كه بحث علم و دين، جدي‌ترين مساله دانشمندان و متفكران مذهبي در دوران پيش از انقلاب اسلامي بود و به جرات در كنار ماركسيسم و اعتقادات الحادي، بيشترين توان علمي متفكران و رجال سياسي را به خود معطوف كرد و طبيعي بود كه مرحوم آيت الله طالقاني با نگاه خاصي كه به قشر دانشجو داشت، نمي‌بايست از اين امر غفلت كند. 

وي ادامه داد: دوم اين كه تاريخچه تدوين تفسير به ويژه در دوران بازداشت ايشان و حضور برخي از رجال فكري آن دوران كه به دين و بالطبع قرآن كريم، نگاهي علمي داشتند، در زندان و حضور اين افراد در مباحث تفسيري، ايشان را به نوعي با تفكر تفسير علمي مواجه كرد . اين امر سبب شد كه در لابلاي تفسير، رد پاي اين نوع نگرش مشاهده شود، اما ديدگاه آيت‌الله طالقاني درباره دين بسيار روشن است. وي علم را مانند چراغي مي‌دانست كه راه محقق را روشن مي‌كند. علم به خود خود حقيقت مطلق نيست، اما عالم دنبال حقيقت است.
 
غير از نخستين جلد اين مجموعه كه آيت‌الله طالقاني آن را درزندان به رشته تحرير در آورد و به هيچ منبعي دسترسي نداشت، در نگارش ساير مجلدات از آثاري مانند «مفاتيح الغيب» ملاصدراي شيرازي و تفسير مجمع البيان بهره برد. تفسير شيخ محمد عبده با عنوان المنار، تفسير سيد احمدخان هندي، تفسير جواهر طنطاوي مصري و تفسير الميزان از ديگر منابع مورد استفاده در تدوين اين اثر تفسيري به شمار مي‌آيند.

کد مطلب : 80455