موسوي، باستان‌شناس و استاد دانشگاه گفت: در دوره ناصرالدين شاه يک معمار فرانسوي به‌نام «ژان ديولافوا» به شهر شوش در خوزستان رفت و کار باستان‌شناسي را آغاز کرد. شرح کامل آغاز باستان‌شناسي در ايران در کتاب «خاطرات کاوش‌هاي شوش» و نيز کتاب‌هاي «شوش» و «کلده» آمده است./

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، نشستي با عنوان «تاريخچه باستان‌شناسي در ايران» عصر روز پنج‌شنبه (15 بهمن) در فرهنگ‌سراي شفق برگزار شد و سرپرست پژوهشگاه ميراث فرهنگي و گردشگري درباره نقش آثار باستاني در تاريخ و تاريخ‌نويسي ايران سخن گفت.

اين نشست با همكاري كانون تاريخ و ايران‌شناسي فرهنگ‌سراي شفق برگزار شد و دكتر سيد مهدي موسوي سرپرست پژوهشگاه ميراث فرهنگي و گردشگري به بررسي مسايلي چون آشنايي با تاريخچه باستان‌شناسي در ايران، نقش آثار باستاني در تاريخ و تاريخ‌نويسي يك كشور، آشنايي با آثار باستاني ايران و جهان و جايگاه ايران در جهان از نظر غنايي اين آثار، آشنايي با رشته باستان‌شناسي و ابزار باستان‌شناسي و تاثير فرهنگ عمومي به نگهداري از آثار باستاني پرداخت.

شوش بهشت باستان‌شناسان دنياست

دكتر سيد مهدي موسوي، سرپرست پژوهشگاه ميراث فرهنگي و گردشگري، گفت: بهشت باستان‌شناسان دنيا شهر شوش است و با وجود کاوش‌هاي فراواني که در اين منطقه انجام شده، اما هنوز يک ده‌هزارم اين مکان هم کشف و شناسايي نشده است. در شوش لايه‌ها و طبقات باستاني زيادي وجود دارند به گونه‌اي که مي‌توان گفت بيش از پنج هزار سال تمدن در آن خوابيده است.

وي كه در نشست کانون تاريخ و ايران‌شناسي فرهنگسراي شفق سخن مي‌گفت، با اشاره به شروع کاوش‌هاي باستاني در ايران، مبدا آن را از شوش برشمرد و گفت: در دوره ناصرالدين شاه يک معمار فرانسوي بنام ژان نوول همراه همسرش به شهر شوش در خوزستان رفتند و کار باستان‌شناسي را آغاز کردند که شرح کامل آن را مي‌توان در کتاب «خاطرات کاوش‌هاي شوش» و نيز کتاب‌هاي «شوش» و «کلده» با ترجمه بهرام فره‌وشي مطالعه كرد.

اين باستان‌شناس و استاد دانشگاه به اين كتاب اشاره كرد و گفت: كتاب هاي شوش و كلده درباره زماني است که به کشف منطقه شوش اشاره مي‌كند و مي‌گويد كه شوش کهن‌ترين شهر جهان حدود 4000 سال پيش از ميلاد مسيح به عنوان كانون مذهبي ساكنان دشت اطراف بنياد نهاده شد. پس از 5000 سال حيات پرفراز و نشيب و توام با روزهاي پيروزي و شکست رونق، رکورد، آباداني و ويراني با سقوط شاهنشاهي هخامنشي در سال 332 ق.م به مرور در سراشيبي افول افتاد و رونق خود را به کل از دست داد و به روستاي کوچکي گرداگرد آرامگاه دانيال نبي(ع) بدل شد.

اين استاد دانشگاه در ادامه سخنانش با اشاره به كتاب «خاطرات كاوش‌هاي شوش» اختلاف بر سر نحوه کاوش‌ها در آن زمان را به واسطه مشخص نبودن خطوط مرزي دانست و افزود: در آن زمان انگليسي‌ها از سوي دولت عثماني براي انجام عمليات نقشه‌بر‌داري به ايران آمدند. هدف اصلي آن‌ها تعيين خطوط مرزي بود. پس از آن در سال 1884 ميلادي به بعد ديولافوا عمليات حفاري خود را بر آپادانا شوش انجام داد. اين ساختار نخستين مکاني است که توسط داريوش پايه‌گذاري شده است. فرانسوي‌ها کم‌کم به حفاري در مجموعه شوش علاقه‌مند شدند اما براي حفاري به اجازه ناصرالدين شاه نياز داشتند.

به گفته موسوي، ناصرالدين شاه در مقابل دو شرط مهم اجازه حفاري به هيات فرانسوي را داد. وي اين دو شرط را چنين برشمرد و گفت: نخست اين‌که در بقعه دانيال نبي حفاري صورت نگيرد و دوم اين‌که اموال غير منقول را دست نزنند و تنها اشيايي که قابل حمل کردن است را در برابر شمش طلا با خود ببرند. 

كتاب «كاوش‌هاي شوش» بيانگر حمل سرستون‌هاي تخت جمشيد به فرانسه

وي در كتاب خاطراتش جداي از حمل بسياري از آثار باستاني ايران به فرانسه مي‌نويسد: متوجه شدم كه يك سرستون سنگي به شكل سر گاو را به علت بزرگي و وزن بيش از حد 12000 كيلوگرم نمي‌توانم با خود به فرانسه حمل كنم و به شدت از اين موضوع خشمگين شدم و بالاخره نتوانستم به خشم خود مسلط شوم، پتكي به دست گرفتم و به جان حيوان سنگي افتادم. ضربه وحشيانه به سر او زدم، سر ستون در نتيجه ضربات پتك از هم شكافت و به اين ترتيب حمل قطعات كوچك گاو سنگي ميسر شد!

موسوي در ادامه از پيمان‌شکني فرانسوي‌ها سخن گفت و با بيان اين‌که آن هيات سرستون‌هاي آپادانا را اره کرد و با خودشان به فرانسه بردند، افزود: زماني که ناصرالدين شاه از اين جريان خبردار شد، بي معطلي دستور اخراج آن هيات از ايران را صادر کرد و تا زمان مرگش نيز ديگر اجازه ورود آنان را به ايران نداد.

اين باستان‌شناس برجسته در ادامه، از برقراري يک قرارداد انحصاري ميان شاه ايران و باستان‌شناسي فرانسوي سخن گفت و افزود: پس از درگذشت ناصرالدين شاه، يک قرارداد ميان شاه ايران با نماينده هيات باستان‌شناسي فرانسوي- ژاک دمورگان- بسته شد که به موجب آن انحصار کامل حفاري و کاوش در ايران به کشور فرانسه واگذار شد. اين قرار داد تا زمان رضا خان ادامه داشت. رضا خان در سفري به خوزستان پرچم فرانسويان را مي‌بيند و پس از بازگشتش به تهران، دستور لغو آن قرارداد انحصاري را مي‌دهد.

به گفته دکتر موسوي، تاريخ و پيشينه کاوش‌هاي باستان‌شناسي در اين دوران پس از اين آغاز مي‌شود، پس از لغو آن، قرارداد براي فعاليت هيات‌هاي کشورهاي ديگر نظير آلمان و انگلستان و... باز مي‌شود و به اين گونه تاريخ باستان‌شناسي ايران رقم مي‌خورد.

وي مهمترين هيات خارجي که به کار کاوش در ايران مشغول بوده است را هيات دانشگاه شيکاگو براي کار روي تخت جمشيد ناميد و درباره کارهاي انجام گرفته در اين مجموعه افزود: اين مکان در ابتدا بنام 40 منار معروف بود چرا که در آن زمان تخت جمشيد در ميان تلي از خاک مدفون بود. 

علي سامي و تجويدي پيشگامان تاريخ باستان‌شناسي ايران

اين استاد دانشگاه يادآور شد: کار دقيق و عملي در اين مجموعه از سال 1312 آغاز شد و پروفسور هرتسفلد که علاوه بر باستان‌شناسي، تخصص‌هايي نيز در خط‌شناسي و معماري داشت خود شخصا مسووليت را بر عهده گرفت. در سال‌هاي بعد نيز علاوه بر آن‌ها، ايراني‌‌هايي نيز نظير علي سامي و دکتر تجويدي نيز در اين کار نقش داشتند و كتاب‌هاي بسياري در اين باره به رشته تحرير درآورده‌اند.

دکتر موسوي نحوه باستان‌شناسي در ايران را پس از انقلاب بيشتر در دست نيروهاي داخلي برشمرد و گفت: با پيروزي انقلاب اسلامي هيات‌هاي خارج از ورود به ايران منع شدند و کارها در دست نيروهاي داخلي افتاد اما به‌هرحال کار باستان‌شناسي ادامه يافت و هنوز نيز ادامه دارد.

اين نشست در ادامه با پخش فيلمي درباره کاخ صاحبقرانيه در نياوران تهران که پيشتر کاخ ناصرالدين شاه بوده ادامه يافت. در بخش ديگري نيز چند عکس از شکل و نماي سازه چغازنبيل در خوزستان به نمايش درآمد.

کد مطلب : 61923