خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا): «انتشار هر كتاب، پاسخ به نيازي است كه ممكن است نيازي كاذب باشد يا صادق. انتشار مجموعه 13 جلدي كتاب «پژوهشگران معاصر ايران» هم پاسخ به نيازي است. هوشنگ اتحاد 34 نفر را بنيادگذار تفكر ما دانسته‌اند. يك منتقد مي‌تواند در اين باره سخت‌گيري كند. 

آن‌چه بازگو شد بخشي از سخنان مجتبي بشردوست نويسنده و منتقد ادبي بود كه در نشست هفتگي شهر كتاب و در نقد و بررسي مجموعه 13 جلدي «پژوهشگران معاصر ايران» سخن گفت. 

داوري و نقد كتاب «پژوهشگران معاصر ايران»
مجتبي بشردوست نويسنده و منتقد ادبي گفت: وقتي كتاب را باز مي‌كنيد با دوپاره متن و پي نوشت روبه‌رو مي‌شويد. خواننده نمي‌داند كه متن چگونه شروع مي‌شود. اقوال پشت سر هم مي‌آيند بدون آن كه مشخص باشد كه اين نقل قول‌ها بر چه پايه‌اي گزينش شده‌اند. اگر ويراستار خوبي اين كتاب را مي‌ديد، شايد بخش‌هايي از داده‌هاي كتاب را حذف مي‌كرد. چرا كه كتاب، خواننده را به سفري ناپيدا كران مي‌برد. اقوال متكثر و هيچ تكيه‌اي به فرضيه نشده است. خواه ناخواه روشي هم در اين كتاب نمي‌توان ديد. 

وي افزود: اگر كار كسي همانند «هانري كربن» را ببينيد درخواهيد يافت كه او با روشمندي، تمام گزاره‌هايي را كه براي ما بي معني بود، معنادار كرد. ما برعكس، با بي روشي، گزاره‌هاي معنادار را بي معني مي‌كنيم. از سويي ديگر پيدا نيست كه مقالات و حواشي و پي‌نوشت‌هاي كتاب چگونه انتخاب شده‌اند. 

اين نويسنده خاطرنشان كرد: در بخش دوم كتاب هم ابهاماتي وجود دارد. معلوم نيست چرا واژه‌هايي چون فاشيسم و نازيسم معني شده‌اند و شاعري مثل رودكي معرفي شده است. اين هم كه كتاب براي چه مخاطبي نوشته شده، روشن نيست. مي‌دانيم كه خواننده عامه‌پسند اين كتاب را نمي‌خواند. خواننده حرفه‌اي هم به منابع ديگر دسترسي دارد. پس اين كتاب براي خواننده متوسط نوشته شده است. اين دست خوانندگان چون فرضيه ندارند، دچار ابهام مي‌شوند. 

وي افزد: درباره همه چيز هم توضيح داده شده است. آيا نويسنده فكر كرده كه خواننده خالي الذهن است؟ نويسنده‌اي كه از بديهيات سخن مي‌گويد به خواننده توهين مي‌كند. اگر اتحاد سخت‌گيري بيشتري داشت، بعضي از قسمت‌ها را حذف مي‌كرد. جاي خالي خود اتحاد هم در كتاب حس مي‌شود. ايشان بنا را بر اين گذاشته‌اند كه داوري نكنند. اما اگر نويسنده داوري نكند، سفر خواننده به غايتي منتهي نمي‌شود و به پايان نمي‌رسد. 

بشردوست خاطرنشان كرد: ايشان 34 نفر را بنيادگذار تفكر ما دانسته‌اند. يك منتقد مي‌تواند در اين باره سخت‌گيري كند. مثلا جايي كه نقل قول شده است كه با درگذشت فروزانفر نيمي از ادبيات ما از بين رفت، سخن مبالغه‌آميزي است كه نبايد در كتاب «پژوهشگران معاصر ايران» مي‌آمد. يك نكته ديگر اين است كه بايد جلدي هم به آريان‌پور اختصاص مي‌دادند. هنوز هم در مغرب زمين، علوم انساني گوشه چشمي به علوم تجربي دارد. آن‌ها روشمند كار مي‌كنند، شهودي و ذوقي سخن نمي‌گويند. 

وي افزود: اما در ايران، علوم انساني از دل الهيات بيرون آمده است. در نتيجه كتابي مثل كتاب 13 جلدي اتحاد، توصيفي و تمثيلي و شاعرانه نوشته شد است. از همين روست كه مي‌گويم بايد نوشته‌هاي تمثيلي را نقد كرد. كمك بزرگي كه اين كتاب به ما مي‌كند اين است كه كه ياد بگيريم خود را تعديل كنيم. 

«پژوهشگران معاصر ايران» كوشش 25 ساله اتحاد
سپس كامران فاني پژوهشگر و نويسنده گفت: خيلي خوشوقتم كه درباره كتاب «پژوهشگران معاصر ايران»، كه حاصل 25 سال كار و كوشش مداوم و پيگيرانه هوشنگ اتحاد است، اندكي صحبت كنم. كاري كه خوشبختانه به سرانجام رسيد. چرا كه معمولا انتهاي كارهاي بزرگ، در ايران، معلوم نيست. اما اين كار با همان طرح و برنامه‌اي كه اتحاد در ذهن خود داشت، به پايان رسيد و خيلي هم تغيير اساسي نكرد. 

شيوه تدوين كتاب «پژوهشگران معاصر ايران»
مولف كتاب «جنگ جهانی اول و دوم» خاطرنشان كرد: كتاب اتحاد، به يك معني، زندگي‌نامه است اما آن را بايد بسيار فراتر از كتاب‌هاي مرجع دانست. از نظر ساختار، در زبان فارسي نظير چنين كتابي را نداريم. ساختار آن هم به اين صورت است كه نويسنده در درجه اول به‌دنبال اين بوده است كه زندگينامه افراد شاخص در حوزه تحقيق و پژوهش را بياورد. فقط هم به پژوهشگران ادبي توجه شده است، نه به حوزه‌هاي پژوهشي ديگر. پژوهش تاريخي هم هميشه در كنار پژوهش ادبي است. 

مترجم بخشی از کتاب «تاريخ فلسفه اسلامی» گفت: اين كتاب با زندگي‌نامه محمد قزويني آغاز مي‌شود و به احمد تفضلي ختم پيدا مي‌كند. به نظر من انتخاب اول صحيح است. چرا كه ما پژوهش ادبي را با قزويني شناختيم. با كاري كه قزويني در تصحيح «مرزبان نامه» كرد، صد سال از آغاز پژوهش جدي در ايران سپري شده است. 

وي افزود: پايان مناسبي هم در نظر گرفته‌اند. من بعيد مي‌دانم كه در حوزه ايران‌شناسي كسي مانند دكتر تفضلي را بتوانيم بيابيم. ايشان كم و بيش بي‌نظير بود. پس اول و آخر كتاب، خوب بسته شده است. من فكر مي‌كنم در پس ذهن اتحاد معيار مشخصي براي انتخاب افراد نبوده است. بيشتر به كساني توجه كرده‌اند كه با ادبيات كلاسيك سر و كار داشته‌اند. 

فاني خاطرنشان كرد: اما فكر مي‌كنم كسي كه جايش در اين كتاب خالي است، محيط طباطبايي است. اصولا قدر او ناشناخته مانده است. آدم فاضلي بود، اگر چه كار مهم پژوهشي نكرده است. آن‌چه از ايشان مانده، بيشتر مجموعه مقالات است. از طرف ديگر، به نظر من جاي مسكوب در بخش اصلي بود. ما در حوزه نقد ادبي حماسي و هويت ايراني، كسي همانند او را نداريم. هر چند چندان فرقي نكرده است و زندگي او در ذيل يكي از جلدها آمده است. اگر هم در بخش اصلي مي‌آمد، حجمي كه به او اختصاص داده مي‌شد، بيشتر از همان كه آمده است، نبود.

مجموعه‌ سيزده جلدي پژوهشگران معاصر ايران، مجموعه‌اي است که در آن به صورتي مستند و شيرين به تحليل و بررسي احوال و آثار سي‌وچهار پژوهشگر معاصر ايراني از محمد قزويني تا احمد تفضلي پرداخته شده و اطلاعات دقيق و جامعي را به دست مي‌دهد. اين مجموعه به همت هوشنگ اتحاد سامان يافته و انتشارات فرهنگ معاصر آن را منتشر کرده است.