İngiliz Diplomat ve Ajan Kürtler Hakkında Ne Rapor Etti?

 
Publish Date : Saturday 19 August 2017 - 14:54
 
 
Claudius James Rich'ın 19 yüzyılda İran-Türkiye-Irak'a yaptığı yolculuğu anlatan ''Narrative of a residence in Koordistan, and on the site of ancient Nineveh; with journal of a voyage down the Tigris to Bagdad and an account of a visit to Shirauz and Persepolis'' adlı eser Hesen Caf'in çevirisi ve Feramerz Ağabeygi'nin düzeltmesi ile İran'da yayınlandı.
 
İran Kitap Haber Ajansı (İBNA) – Şimdilerde araştırmacılar eski devirlerde yaşamış diplomat, tarihçı, seyyah ve gezginlerin yazdığı seyahatnamelerden diğer kaynaklardan daha fazla kullanıyorlar. Seyahatnameler nicel ve nitel açıdan farklı olup ve olaylara farklı bakış açısı ile yaklaşıyorlar bunun için de hepsini aynı kefeye koymak yanlış olur ama hepsi doğrudan gözlem sonucunda yazıldıkları için araştırmacılar için değerlidir.

İngiliz Claudius James Rich'in İran-Osmanlı-Irak yolculuğu ile ilgili kaleme aldığı ''Narrative of a residence in Koordistan, and on the site of ancient Nineveh; with journal of a voyage down the Tigris to Bagdad and an account of a visit to Shirauz and Persepolis''adlı seyahatname, çok detaylı olması açısından değerlidir.Ayrıca Rich Kürtçe'ye hakimdi ve Kürtler ile çok zaman geçirmiş ve başka bir değim ile onların içine karışmıştı. Britanya'nın Bağdat Konsolosu olan Claudius James Rich henüz 1820'de Kürtler ve Nakşîler üzerine ilk eğilen kişi olmuştu.

Rich, yaşadığı dönemin tipik Batılı istihbaratçılarındandı: Hem diplomat, hem şarkiyatçı bilim adamı, hem seyyah, hem de ajan… Daha İngiltere’deyken Türkçe, Farsça ve İbranice öğrenmişti. Özel yetiştirilmişti. 1804'te İstanbul ve İzmir'e, sonra da Mısır'a gitmişti. Mısır'da Arapça öğrenmişti. Hindistan'da Bombay'da kalmış ve ardından uzun süre görev yapacağı Bağdat'a yerleşmişti.
 
Kısacası Rich, İngilizlerin tüm operasyon bölgelerinde çalışmış, istihbarat çalışmaları yapmıştı. Fakat üzerinde esas olarak duracağı bölgeyi Bağdat'a geldikten sonra keşfetmişti: Bugünkü Irak'ın kuzeyi… Yezidîler, Kürtler, buradaki Hıristiyan topluluklar ve yeni gelişen Halidî Nakşîlik onun esas ilgi alanıydı.
 
Rich, 1820'de Süleymaniye'yi ziyaret eder. Görünürdeki amaç arkeolojidir fakat ilk iş olarak 1806 ve 1812 yıllarında isyan etmiş olan Babân aşireti reisleriyle görüşür. Bu gezisini ''Narrative of a Residence in Koordistan'' (Kürdistan'da Bir İkametgâhın Hikâyesi) adlı kitabında anlatır. Kitabın esas ilgi alanı Kürtlerdir. Şeyh Halid'in geniş etkisinden, Kürtlerin gözünde bir evliya olduğundan, Türkiye ve Arabistan'da 12 bin müridi olduğundan övgü ve hayranlıkla bahseder. Yine Halid için ''hem dünyevi hem de ruhani lider olarak ülkenin başına geçmeye çalışmasından'' şüphe edildiğini yazar. İngiliz ajan potansiyeli keşfetmiştir. Britanya da bu potansiyeli Rich'in raporu doğrultusunda sonuna kadar kullanacaktır… Bu Halidîliğin İngilizlerle kayda geçmiş olan ilk temasıdır. Ama anlaşılan bu ilişki Şeyh Halid'in Hindistan günlerine kadar geri gitmektedir.

Bunun yanı sıra Halidîliğin devletin içine sızan kolu özellikle 1826 Yeniçeri kırımıyla Türk Ordusu'nun tasfiye edilmesinde önemli bir rol oynadı. Hatta bununla da kalmadı Türk toplumunun bugün sıkıntılarını halen çektiği ilerici-gerici bölünmesinin ve Şeriatçı siyasi hareketin temellerini de bu akım attı. Kısacası İngiliz ajan Rich, yaptığı buluşla Osmanlı-Türk toplumunun içine gerçek bir bomba bırakmıştı.
Bu tarihten itibaren Osmanlı Devleti'nde yaşananlar dikkate alındığında İngilizlerin Kürt Nakşîliği ile nasıl önemli bir damar bulmuş oldukları daha iyi anlaşılır. Artık İngilizler, Osmanlı Devleti'ne daha önce edemedikleri kadar çok müdahale edeceklerdi.
Share/Save/Bookmark
haber kodu: 251188