خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 28 ارديبهشت 1398 ساعت 12:41 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/275863/مطالعات-حدیث-شیعه-حوزه-شرق-شناسی-انقلاب-اسلامی-متحول -------------------------------------------------- در نشست «خاورشناسان و حدیث شیعه» مطرح شد؛ عنوان : مطالعات حدیث شیعه در حوزه‌ شرق‌شناسی با انقلاب اسلامی متحول شد مطالعات رجالی و سندی چندان موضوع بحث خاورشناسان نیست -------------------------------------------------- علی حسن‌نیا، بیان کرد: تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی بحث شیعه‌شناسی چندان برای شرق‌شناسان حساس نبوده و جهان اسلام را بیشتر اهل سنت می‌دیدند. انقلاب اسلامی، این حساسیت را در جهان ایجاد کرد. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)،نشست خاورشناسان و حدیث شیعه شامگاه جمعه (27 اردیبهشت ماه)، همزمان با ششمین از بیست وهفتمین نمایشگاه بین المللی قرآن کریم با سخنرانی علی حسن نیا در غرفه موسسه خانه کتاب برگزار شد. حسن نیا در این نشست گفت: خاورشناس در تعریف لغوی یعنی کسی که در جغرافیای شرق به مطالعه و تحقیق می پردازد. برخی این معنا را مدنظر قرار می دهند که شامل آداب، رسوم، عقاید، فرهنگ و هرچیزی مربوط به شرق است. اما در معنای دیگر، امثال ادوارد سعید وجهه فرهنگی برای این مفهوم درنظر گرفته اند و از این منظر خاورشناس کسی است که روح حاکم بر شرق را مورد بررسی قرار می دهد که شامل تمامی مسائل و موضوعات شرق است. لذا موضوع اسلام و اسلام شناسی نیز یک موضوع شرقی محسوب می شود، حتی اگر وضعیت مسلمانان در انگلستان و یا کانادا بررسی شود، بازهم از این منظر به معنای خاورشناسی است. وی ادامه داد: اما یک نقص در هر دو تعریف وجود دارد، اینکه خاورشناس حتما باید غربی باشد یا اینکه حتی اگر یک شرقی هم درباره شرق تحقیق کند به او خاورشناس اطلاق می شود؟ موتسکی یک کتاب به نام حدیث دارد که روند حدیثی را در بین خاورشناسان مورد بررسی قرار می دهد و مرتضی کریمی نیا آن را به فارسی ترجمه کرده است. این کتاب یک مقدمه مفصل دارد و در ادامه تعریفی از خاورشناسی ارائه می کند. به بیان موتسکی منظور از مستشرق این نیست که کسی در غرب بنشیند و روح حاکم بر شرق را بررسی کند، بلکه هر کس با روش پژوهشی غربی همراه با غربیان شرق را مورد بررسی قرار دهد، خاورشناس است. این پژوهشگر حوزه علوم قرآن و حدیث افزود: روش تحقیق یک غربی بر این اساس است که وقتی مثلا نهضت عاشورا را مورد بررسی قرار می دهد، در این راستا حرکت امام حسین (ع) را نیز در قالب مطالعات عاشورایی می بیند و اگر به جایی برسد که به نظرش امام حسین (ع) در جایی از حرکتش اشتباهی کرده باشد نیز آن را اذعان می کند، ولی یک شیعه این کار را انجام نمی دهد و از زاویه ای دیگر به این موضوع می نگرد. یکی از شیوه های خاص متد غربی این است که خارج از فضای دین پژوهش می کند. حسن نیا تصریح کرد: خارج از فضای استعماری موجود در برخی کشورهای غربی، یک استاد دانشگاه در دانشگاهی در غرب باید این تصور را داشته باشد که اگر جایی نیاز به نقد و یا حتی تعریف از چیزی بود، بی پرده آن را بیان کند. با این تعریف از موتسکی، افرادی همچون مدرسی و امیرمعزی که هر دو ایرانی الاصل و شیعه هستند و در دانشگاه های غرب استاد مطالعات شیعه شناسی می باشند نیز شرق شناس محسوب می شوند. در کنار این ها از سیدحسین نصر هم می توان نام برد که در جاهایی نقد جدی بر موضوعاتی همچون مهدویت نیز دارد. از دیگر شرق شناسانی که در این تعریف می گنجند، لیقات تکیم و امین اینلوز هستند. امین اینلوز بحثی در نهج البلاغه دارد که معتقد است عبارات نهج البلاغه امروزی تحریف شده است. آزینا لالانی نیز کتابی به نام امامت امام محمدباقر (ع) دارد که در یکی از دوره های کتاب سال نیز به عنوان اثر برگزیده معرفی شده، وی در این کتاب در عین بیان افضلیت، امامت و علم ایشان در جاهایی نیز شیعه را مورد نقد قرار می دهد که مورد پسند ما نیست. محمدعلی بیوکارا نیز در نوشته ها و بیاناتش شیعه را مورد نقد قرار داده و افکار شیعه و مهدویت را برخاسته از غلو می داند. جاناتان براون نیز یک مسیحی بوده که مسلمان شده که سال ها به بررسی مسائل مربوط به اسلام و شیعه پرداخته است. وی در ادامه درباره ضرورت پرداختن به مطالعات خاورشناسی در حوزه حدیث شیعه، گفت: دلیل اول نگاه مطالعات برون دینی شرق شناسان به مطالعات دینی ماست که البته می تواند جاهایی نیز به ما کمک کند که چه نقص ها و قوت هایی داریم و چه جاهایی نیاز به تقویت علمی داریم. دومین دلیل، القای شبهه است؛ باید بتوانیم شبهات را بشناسیم و در ادامه برای آن ها جواب پیدا کنیم. شاید این موضوع بتواند به ما کمک کند که جریان کلی بحث را بهتر درک کنیم. این پژوهشگر، درباره دلایل تحقیق و پژوهش در این زمینه افزود: سال های 1393 و 1394 مطالعه مفصلی در این زمینه انجام دادیم که تا پیش از آن در کشور کسی در این حوزه کار نکرده بود. سوال کلیدی ما در این پژوهش این بود که حدیث شیعه چقدر برای خاورشناسان اهمیت دارد. با بررسی های انجام شده، حدود 40 اثر در زمینه مطالعات خاورشناسان در موضوعات حدیثی در داخل کشور پیدا کردیم. برای تحقیق بیشتر سفرهای مطالعاتی به چند دانشگاه اروپایی داشتیم و با مطالعاتی که در کتابخانه های این مراکز دانشگاهی صورت گرفت به حدود 150 اثر در زمینه حدیث شیعه از خاورشناسان رسیدیم که در داخل کشور اثری از آن ها نیست. این مطالعات به زبان های مختلفی بود که همه آن ها دسته بندی، خلاصه و عنوان بندی شد و در نهایت پنج عنوان کلی برای مطالعات خاورشناسی و حدیث شیعه پیدا کردیم: کلیات حدیث، تاریخ حدیث، فقه الحدیت، منابع حدیث و مطالعات رجالی و سندی حدیث. البته مطالعات دیگری نیز در زمینه هایی همچون عقاید، روایات تصویری، نقد و بررسی (خود انتقادی)، پژوهش های غیرمستقل و منبع شناسی وجود داشت. حسن نیا اظهار کرد: در این پژوهش به این نتیجه رسیدیم که مطالعات رجالی و سندی از همه کمتر در بین خاورشناسان مورد بحث قرار می گیرد و چندان به سند کاری ندارند و بیشترین بحث آن ها نیز در زمینه فقه الحدیث یعنی متن حدیث است. در جاهایی امثال جاناتان براون ما را نقد می کنند که چرا مسلمانان این اندازه به دنبال سند هستند، مهم محتواست، درحالی که برای ما صحت سند خیلی مهم است. وی ادامه داد: این 150 اثر متعلق به 67 خاورشناس بود و بیشترین تعداد اثر نیز به اِتان کُلبرگ اختصاص داشت که معروف به بزرگ ترین شیعه شناس غرب و استاد تمام مطالعات ایرانی و عربی در دانشگاه اسرائیل است. نکته جالب اینکه بیشترین آثار شیعه شناسی را در اسرائیل می بینیم و به چیزهایی برخورد می کنیم که خود ما هنوز به آن ها نپرداخته ایم. ما در ایران هنوز موسسه ای به نام اربعین پژوهی نداریم، ولی در اسرائیل موسسه ای به این نام وجود دارد. کُلبرگ 114 اثر مستقیم درباره شیعه اثنی عشری در حوزه هایی مثل کلام و حدیث شیعه دارد. آندر نیومن و روبرت گلیو، دو شرق شناس انگلیسی هستند که به نوعی نماینده جریان انگلیسی در این حوزه محسوب می شوند و تاکنون مطالعات بسیاری درباره شرق شناسی و ایران انجام داده اند. رونالد باکلیت نیز اگرچه یک شرق شناسی انگلیسی است، ولی از این جهت که زیرنظر کلبرگ کار می کند، شاگرد مکتب اسرائیل محسوب می شود. این پژوهشگر حوزه علوم قرآن و حدیث، همچنین درباره فراوانی آثار خاورشناسان در زمینه حدیث شیعه در دوره های مختلف، گفت: از سال 1186 تا 1979 که زمان پیروزی انقلاب اسلامی است، کل آثار درباره حدیث شیعه به هفت مورد می رسد. از 1979 با پیروزی انقلاب اسلامی تا سال 2000 این تعداد پژوهش از هفت مورد به حدود 60 مورد رسید. از 2000 تا 2015 این عدد به 80 رسیده و از 2015 به بعد این آمار جهش فوق العاده ای داشته است. سال 1979 همزمان با اوج گیری اِتان کُلبرگ است به عنوان شخصیتی که در سال های منتهی به پیروزی انقلاب ظهور کرد و به نوعی جریان مطالعات حدیث شیعه را در حوزه شرق شناسی متحول می کند و جریانی را ایجاد کرده است. از این دوره به بعد دایره المعارف های مختلفی در زمینه های حدیث، قرآن، اسلام، دین، جهان اسلام و ... تولید و مقالات متعددی در آن ها نوشته شد. تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی بحث شیعه شناسی چندان برای شرق شناسان حساس نبوده و جهان اسلام را بیشتر اهل سنت می دیدند. انقلاب اسلامی، این حساسیت را در جهان ایجاد کرد. وی ادامه داد: بعد از انقلاب اسلامی، جریان حدیث شیعه به نوعی باعث به وجود آمدن بحث های تخصصی در این زمینه شد و شرق شناسان وارد موضوعاتی تخصصی تر از جمله غدیر، جهاد و تقیه شدند. در خارج از کشور این رشته مطالعاتی بسیار گسترده و پرشاخه است ولی در مراکز علمی و دانشگاهی داخل کشور هنوز چندان جا نیفتاده است. حسن نیا با اشاره به انگیزه های اصلی خاورشناسان از مطالعه در زمینه حدیث شیعه، بیان کرد: انگیزه های استعماری و جنگ های صلیبی، نخستین دلایل پرداختن غربی ها به موضوع حدیث شیعه بوده و در ادامه این انگیزه به سمت انگیزه های سیاسی و بیشتر به سمت انگیزه های تمدنی سوق پیدا کرد. در ادامه مسیر تاریخ، انگیزه های علمی پررنگ تر شدند و این بحث ها در دانشگاه ها فعال شد. امروزه انگیزه های تخصصی تر علمی و انجام کار علمی روشمند، اصلی ترین دلیل غربی ها برای پرداختن به این موضوع است. این پژوهشگر حوزه علوم قرآن و حدیث در پایان درباره نقاط اشتراک اندیشه ای پژوهش های حدیث شیعه، گفت: ظهور حدیث شیعه (خاستگاه روایات، مباحث سند و رجال، دست کم گرفتن و ...)، جایگاه امام در شیعه (سلبی و ایجابی)، مطالعه و تحقیق در متون اولیه (سرآغاز تدوین در حدیث شیعه، تدوین جوامع متقدم حدیثی ...)، منابع حدیثی متأخر شیعه (بحارالانوار به عنوان مجموعه کاملی از احادیث شیعه) و ارتباط بین حدیث و فقه، پنج دسته نقاط اشتراک اصلی اندیشه ای خاورشناسان در این حوزه است.