خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 25 تير 1398 ساعت 15:00 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/278210/آیا-مغزهای-کوچک-زنگ-زده-کپی-برداری-بی-اجازه-سالتو -------------------------------------------------- ایبنا گزارش می‌دهد؛ عنوان : آیا «مغزهای‌ کوچک زنگ‌زده» کپی‌برداری بی‌اجازه از «سالتو» است؟ مشکل قانونی در حوزه کپی‌رایت نداریم -------------------------------------------------- بحث کپی‌برداری بی‌اجازه فیلم مغزهای کوچک زنگ‌زده از رمان «سالتو»ی مهدی افروزمنش، بهانه‌ای شد که در این گزارش به شباهت‌های این دو اثر و قانون کپی‌رایت در این موارد بپردازیم. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) اوایل دهه چهل شمسی جنبشی در سینمای ایران شکل گرفت که به موج نوی سینمای ایران موسوم شد؛ تغییری که فیلمسازان نسل جدید در سینما از لحاظ فرم و محتوا ایجاد کرده و شیوه پیشینیان خود را دگرگون کردند؛ در این دوره از تاریخ سینما می توان ارتباط نزدیکی بین سینما و ادبیات مشاهده کرد، به طوری که بسیاری از سینماگران خودآگاه و ناخودآگاه از رمان و داستان های ایرانی و خارجی در فیلم های خود بهره می بردند، برخی با اشاره و اجازه از مولف و برخی دیگر بدون توجه به مولف. از همان سال ها این کشمکش بین سینماگران و نویسندگان وجود داشت و نویسندگان بسیاری مدعی بودند که بدون اجازه از آثار آن ها سوءاستفاده شده است؛ محمود دولت آبادی نیز از جمله نویسندگانی است که به اقتباس بی اجازه از آثارش اعتراض داشت. این روزها دوباره بحث اقتباس بدون اجازه سینما و سینماگران از ادبیات و آثار نویسندگان مطرح شده است؛ مهدی افروزمنش نویسنده رمان سالتو مدعی شده هومن سیدی در ساخت فیلم مغزهای کوچک زنگ زده از رمان او بدون اجازه اقتباس کرده است. او نوشت: دیشب مغزهای زنگ زده را دیدم، قبلا شباهت ها با رمانمسالتو را شنیده بودم اما این بار به چشم دیدم، خیلی بیشتر از شباهت، تا آنجا که بعضی مشخصه های صورت و درگیری کنار ریل کپی بود نه شباهت! یاد نوشته احمدطالبی نژاد(منتقدسینما) در زمان اکرانش افتادم. پیش از این که افروزمنش این موضوع را بیان کند عده ای از منتقدان و صاحب نظران هم به شباهت رمان و فیلم اشاره کرده بودند. احمد طالبی نژاد از اولین کسانی بود که این موضوع را مطرح کرد. اما این موضوع چه پیشینه ای داشته و در این شرایط چه کاری باید انجام داد؟ احمد طالبی نژاد نویسنده و فیلمساز درباره این موضوع و سابقه کپی برداری و برداشت از ادبیات در سینمای ایران به ایبنا می گوید: در سینمای ایران دست درازی کردن به ادبیات سابقه ای دیرینه دارد. از قبل از انقلاب این جریان وجود داشت و فیلمسازان سراغ متون ادبی می رفتند، از آن برداشت می کردند و در کارهایشان بهره می بردند بدون این که نامی از اثر، نویسنده یا مترجم آن در تیتراژ بیاورند و در استفاده از متون، از مولف و مترجم اجازه نمی گرفتند. او ادامه می دهد: بعد از انقلاب هم فیلمسازان بسیاری از محمود دولت آبادی، احمد محمود و سایر نویسنده های اجتماعی سوءاستفاده کردند و فیلم های زیادی برمبنای این داستان ها ساخته شده است در صورتی که حق و حقوق نویسنده ها آنطور که باید ادا نشد. این کارگردان درباره نمونه های اقتباس های بی اجازه در سینما بیان می گوید: یکی از نمونه های تاریخی این ماجرا به فیلم نفرین اثر ناصر تقوایی فیلمساز بزرگ سینمای ایران مربوط می شود. به نظرم یکی از بهترین فیلم های تقوایی است که داستانش را از کتاب نویسنده ای اهل اروپای شرقی برداشت کرده ولی اسم نویسنده را در تیتراژ نیاورده بود. بعدها یک نفر این موضوع را مطرح کرد و من هم در کتاب به روایت ناصر تقوایی این نکته را با او در میان گذاشتم و خودش هم به نوعی اعتراف کرد که بله به نوعی از این کتاب اقتباس کرده است. طالبی نژاد که در زمان اکران فیلم مغزهای کوچک زنگ زده به شباهت این اثر با این رمان اجتماعی اشاره کرده بود و در این باره می گوید: نمونه متاخر سرقت ادبی توسط فیلمسازان را هم می توان در فیلم مغزهای کوچک زنگ زده اثر هومن سیدی دید. از نظر این من این فیلم بسیار متاثر از رمان سالتو نوشته مهدی افروزمنش است. من این داستان را دو سال پیش خواندم و بسیار از آن لذت بردم، به نظرم یکی از بهترین رمان های اجتماعی معاصر است که درباره روزگار ما نوشته شده است. وقتی این فیلم را دیدم احساس کردم کارگردان رمان سالتو را تکه تکه کرده و بخش هایی از این رمان را برداشته است، مانند سایر نمونه ها بدون این که نام و نشانی از کتاب و نویسنده آورده شود. این منتقد در ادامه بیان می کند: فکر می کنم که این کار درست نیست که سیدی بدون ذکر نام از این رمان بهره گرفته است. سالتو ظرفیت های بسیاری برای تبدیل شدن به فیلم دارد و حادثه محور است. در این رمان لحظه های جذابی وجود دارد که در عین حال تلخ هم هست. می دانم که با توجه به محدودیت ها و با توجه به موضوع و ویژگی های این کتاب، امکان ساخت آن در سینما و تلویزیون وجود ندارد، اما اگر از این رمان استفاده می شود بهتر است نام آن هم ذکر شود. احمد طالبی نژاد سالتو دومین رمان افروزمنش است با موضوعی اجتماعی که سال 1395 نشر چشمه آن را منتشر کرده است. فیلم مغزهای کوچک زنگ زده اثر هومن سیدی یک سال بعد از اولین چاپ این رمان در جشنواره فجر 96 برای نخستين بار اکران شد. این فیلم کاندیدای یازده جایزه و برنده چهار جایزه شد که از جمله آن سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه است. داستان سالتو درباره افرادی است که از شخصی به نام داوود لجن تبعیت می کنند، ماجرای رمان از دیدار کشتی گیری16ساله، از طبقه پایین جامعه به نام سیاوش، با نادر و سیا در یک سالن کشتی و در زمان برگزاری یک مسابقه آغاز می شود. مهارت و توانایی سیاوش در کشتی گرفتن، توجه نادر و سیا را جلب می کند؛ نادر تلاش می کند تا او در این رشته ورزشی پیشرفت کند. سیاوش خودش را اهل جزیره معرفی می کند و در ادامه مشخص می شود که این جزیره خارج از تهران نیست بلکه جایی در کنار ریل های راه آهن حوالی محله فلاح است. او به همراه کودکان دیگری از جزیره که در میدان توحید به دست فروشی، شیشه پاک کنی ماشین ها و مشغولند برای فردی به نام داوود لجن کار می کند. هومن سیدی در مغزهای کوچک زنگ زده چیزی شبیه به این داستان را به تصویر می کشد. داستان این فیلم در محله ای در حاشیه شهر روایت می شود، شکوری که کودکان را پرورش می دهد تا در آینده از آن ها در دستفروشی و قانو ن شکنی هایی که انجام می دهد استفاده کند و برادرش شاهین را وارد بازی های خود نمی کند؛ اما پس از آن که شکور به زندان می افتد، شاهین کمی اوضاع را سامان می بخشد و سعی می کند از این محیط خشن فاصله بگیرد. نیمه اول فیلم اوج جرم و جنایت است و بعد از زندانی شدن شکور محل کمی پاک می شود. مغزهای کوچک زنگ زده روایت زندگی کودکانی است که در این فضا رشد می کنند و تعالی شان در جنایتکار شدن است. روایت حاشیه نشین ها و کودکان بی سرپرست است که به شکل دیگری به کار گمارده می شوند. شخصیت شکور در فیلم مغزهای کوچک زنگ زده بسیار شبیه به شخصیت داوود در رمان است. جزیره در سالتو به محله ای که سیدی در فیلم تصویر می کند شباهت زیادی دارد. اما شباهت های فاحش این دو اثر را می توان در دقیقه 35 فیلم در صحنه درگیری شکور و شاهین دید؛ زمانی که شکور و دار و دسته اش به فرهاد و گروهش حمله می کنند. این فضا را می توان در صفحه 100 و 101 رمان خواند، همان قسمتی که در رمان کنار راه آهن درگیری رخ می دهد. دقیقه 50 فیلم با صفحه 34 کتاب هم شباهت بسیاری دارند. جایی که در فیلم شاهین قصد دارد زمین های شکور را که حال به زندان افتاده بفروشد، دقیقا شبیه به بخشی است که در رمان نویسنده زمین های داوود را توصیف می کند. همچنین در دقیقه 99 فیلم، زمانی که خانه ها را خراب می کنند، فضای کلی شباهت بسیاری به جزیره در رمان دارد که در صفحات 216، 217، 218 و 219 می خوانیم. صحنه ای از فیلم مغزهای کوچک زنگ زده همیشه حق نویسنده خورده می شود احمد طالبی نژاد درباره علت بهره گیری از آثار ادبی بدون ذکر نام در سینمای ایران اظهار می کند: در سینمای ایران در زمینه فیلمنامه کمترین هزینه صرف می شود و فیلمنامه نویس بسیار عالی و درجه یک، یک پنجم دستمزد یک بازیگر سطح دو را می گیرد. خریدن رایت آثار ادبی هم هزینه دارد. کمتر تهیه کننده ای تن به این کار می دهد. در بخش بودجه تولید فیلم حق کپی رایت وجود ندارد و همیشه حق نویسنده خورده شده و بسیار کم به آن بها داده می شود. در اکثر مواقع وقتی از یک اثر اقتباس می کنند به محض این که قرار باشد حق و حقوق نویسنده داده شود منکر می شوند. در تمام موارد حق نویسنده هم به لحاظ مادی و معنوی نادیده گرفته می شود. این منتقد و کارگردان سینما درباره راه حل برای برطرف شدن این معضل می گوید:از جمله مسائلی که سینمای ایران را از اقتباس از ادبیات محروم می کند بحث مالی آن است. برای حل این مشکل باید باید قانون کپی رایت جدی گرفته شود و در زمینه آثار ایرانی و آثار خارجی حق کپی رایت وجود داشته باشد و به درستی اعمال شود؛ درصورتی که نویسنده مدعی شد که از اثر او برداشت شده است و اگر شکایت کرد مرجعی باشد که به این شکایت رسیدگی کند؛ فکر نمی کنم سازمانی برای رسیدگی به این قبیل شکایات در ایران وجود داشته باشد. از نظر من ادبیات می تواند پشتوانه غنی و قوی سینما باشد. افروزمنش جز همان چند خطی که در شبکه های مجازی منتشر کرد چیز دیگری نگفت و با هومن سیدی هم هرچه تلاش کردیم نتوانستیم صحبت کنیم. به همین دلیل در این مرحله به سراغ کاوه راد وکیل پایه یک دادگستری و عضو کانون وکلا رفتیم تا درباره قانونی برای این اتفاقات یا مرجعی برای رسیدگی به این شکایات بیشتر بداینیم. کاوه راد مشکل قانونی در حوزه کپی رایت نداریم کاوه راد درباره قانون کپی رایت به ایبنا می گوید: از سال 1348 قانونی درباره کپی رایت داریم که قانون بسیار خوبی هم هست و جزو قوانین پیشرو ما بود. حدود 50 سال است که توانستیم نیازهای مان را از طریق این قانون برطرف کنیم و این نشان می دهد این قانون قانون خوبی است. قانون کپی رایت در ایران به سبک قانون نگاری آن سال ها متاثر از نظام قضایی بلژیک و فرانسه بوده و در نتیجه قانونی موجز، مختصر و کاربردی است. وی می افزادید: در کشورما قوانین حمایت از کپی رایت جزو قوانین کیفری است، یعنی مجازات حبس و جریمه نقدی دارد. در نتیجه ما مشکل قانونی که در حوزه کپی رایت باشد نداریم؛ این مساله را هم قانون جرم انگاری کرده و هم این که حمایت های کافی در این سال ها صورت گرفته است. مسئله ای که ما با آن مواجه هستیم این است که کپی رایت در کشور ما به دلیل وضعیت فرهنگی رعایت نمی شود. شهروندان برای آفریده های فکری شاید به این دلیل که عینیت ندارند، قابل دیدن و لمس کردن نیستند، جنبه مالی و اعتبار قائل نیستند. این امر باعث شده رعایت کپی رایت در کشور ما دچار چالش شود. راد در ادامه بیان می کند: از طرف دیگر هم این فرهنگ بین صاحبان آثار در کشور ما جا نیوفتاده است که اگر حقوقشان نقض می شود پیگیری کنند، خسارت بگیرند و مرتکبان را مجازات کنند. این امر خود سبب شده است که علی رغم این که ما نظام قانونی مناسب در حوزه کپی رایت داریم اما در عمل آن چیزی که در جامعه مشاهده می کنیم حالت مطلوبی نداشته باشد. این وکیل دادگستری درباره مرجعی برای رسیدگی به این شکایات می گوید: در تهران دادسرای فرهنگ و رسانه به صورت اختصاصی به حقوق فرهنگی و هنری از جمله کپی رایت می پردازد. قضات متخصص، باسواد و آگاه در حوزه کپی رایت دارد که موضوعات را بررسی می کنند. یعنیمحمل قانونی پیگیری کاملا فراهم است و صاحبان آثاری که پیگیری کردند عمدتا نتیجه گرفتند. اگر ما مشکلی داریم به این دلیل است که صاحب اثر این موضوع را پیگیری نکرده است؛ خود این امر عوامل زیادی دارد و بحث های جدی وجود دارد که مثلا آیا ارزیابی آثار هنری در ایران به صورت درست و واقعی انجام می شود؛ یعنی زمانی که مطبوعات عکس یک هنرمند را بدون اجازه استفاده کردند اگر این هنرمند پیگیری کند، در نهایت چه مقدار عایدش می شود و اصلا با توجه به هزینه دادگستری برایش صرف می کند که موضوع را پیگیری کند؟ همه این ها مسائلی هستند که حقوقدانان و هنرمندان باید درباره اش گفت وگو کنند. صحنه ای از فیلم مغزهای کوچک زنگ زده کپی رایت در سراسر جهان یک معضل فرهنگی است راد درباره عدم رعایت کپی رایت در سینما می گوید: درباره سینما و ادبیات نیز این موضوع سال ها مورد مناقشه است، به ویژه در آثار سینمایی که برداشت از آثار ادبی هستند نمونه های زیادی وجود دارد و این مورد شباهت رمان سالتو و فیلم مغزهای کوچک زنگ زده که به آن اشاره کردید طبیعتا یکی از همان مواردی است که حال باید ببینیم آیا نقض قانون کپی رایت است یا فیلم سیدی الهام از کتاب افروزمنش است. این ها مسائل تخصصی است که باید در بستر خودش بررسی شود و حقوق دان ها و هنرمندان هردو در این زمینه اظهار نظر کنند. وی ادامه می دهد: کپی رایت را نباید فقط به عنوان یک نظام قانونی بدانیم؛ کپی رایت در سراسر جهان یک وضعیت فرهنگی است یعنی شهروندان و مصرف کنندگان آثار هنری و ادبی خودشان به این جمع بندی رسیدند که برای حمایت از هنر و ادبیات باید بهای آنچه مورد استفاده قرار می گیرد پرداخته شود ما در کشور خودمان هم در صدا و سیما و هم در مطبوعات نقض سیستماتیک کپی رایت را داریم؛ یعنی در رادیو و تلویزیون آثار سینمایی، موسیقایی و ادبی استفاده می شود که ابدا ریالی به هنرمند داده نمی شود و گاهی منت هم سر او می گذارند که ما اثر شما را پخش می کنیم و تبلیغ رایگانی برای شما محسوب می شود. او در ادامه می افزاید: در چنین جامعه ای که مخاطب عادی شاهد این است که در صدا و سیما، مطبوعات و مجلات آثار هنری، عکس هنرمند، نوشته هنرمند، ترجمه مترجم، رایگان استفاده می شود او چه محمل اخلاقی دارد که به کپی رایت پایبند باشد؟ زمانی که مخاطب می بیند همه، از دستگاه حکومتی تا مطبوعات خصوصی این حق را رعایت نمی کنند مسلما وقتی می خواهد موزیکی دانلود کند سراغ دانلود غیرقانونی می رود. این وکیل همچنین بیان می کند: پیش از مسئله قانون کپی رایت مسئله اصلاح ساختار فرهنگی مهم است؛ یعنی صدا و سیما و مطبوعات پیشگام شوند که اگر از اثری استفاده می کنند حق مولف را پرداخت کنند. نمی شود از اثر مولف استفاده کرد و برنامه خود را پر کرد و هر دقیقه آن را بابت تبلیغات فروخت و بعد ریالی به هنرمندی که هیچ کاری غیر از آفرینش اثر هنری نمی داند ندهی!محل درآمد هنرمند خلق اثری هنری است شما نمی توانید از محل درآمد دیگران رایگان استفاده کنید و در عین حال انتظار داشته باشید جامعه به حق مولف پایبند باشد. راهش این است که کپی رایت را به عنوان نظام فرهنگی بپذیریم، یعنی قبول کنیم بدون پرداخت حق مولف اقتصاد هنر از بین می رود و زمانی که اقتصاد هنر از بین برود جامعه به تدریج دچار ضعف جدی فرهنگی می شود. کاوه راد در پایان می گوید: این امور یک مجموعه به هم پیوسته هستند برای همین است که کپی رایت در بسیاری از کشورهای دنیا پیش شرط توسعه است. زمانی که شما می خواهید به خیلی از سازمان های جهانی مانند wto بپیوندید شرط مهمش این است که به نظام نامه های جهانی کپی رایت پیوسته باشید چون اگر نپیوسته باشید فرض این است که در این کشور نمی توان کاری جدی انجام داد و مسئله اقتصاد هنر به صورت جدی در معرض بحران قرار می گیرد. در پایان بهتر است این نکته را به یاد داشته باشیم که با افزایش تالیفات و هدف گذاری برای اقتباس های سینمایی و نمایشی از تالیفات ایرانی، لزوم توجه به این امر بسیار احساس می شود، فرهنگسازی برای کارگردانان سینما و تئاتر که در آن واحد که به اقتباس ها از آثار ایرانی توجه می کنند، به حفظ و رعایت حقوق مولفان آنها هم بی توجه نباشند نکته ای است که می طلبد در مجامع فرهنگی بیشتر درباره آن بحث و تبادل نظر شود.