خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 21 خرداد 1398 ساعت 9:19 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/276339/دلیل-اقبال-کم-شعر-غیبت-عنصر-عاطفه-انسان-باید-مرتکب-شود -------------------------------------------------- گفت‌وگوی «ایبنا» با ایرج صف‌شکن شاعر شیرازی؛ عنوان : دلیل اقبال کم به شعر، غیبت عنصر عاطفه است/ انسان باید مرتکبِ شعر شود زمان تجدیدنظر در بخش‌هایی از پیشنهادهای 70 سال پیش درباره شعر فرارسیده است -------------------------------------------------- ایرج صف‌شکن، شاعر نوگرا و نوپرداز معتقد است: غیبت عنصر عاطفه، بیش از غیبت اندیشه و معرفت، سبب اقبالِ کم مخاطبان به شعر بوده است. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در فارس- احسان اکبرپور: اتفاقی خجسته است که در روزگار عسرت شعر، شکوفه های خوش پوش، رباعیاتِ شاعر نوگرا و نوپرداز معاصر، ایرج صف شکن؛ در مدتی کوتاه به چاپ هشتم می رسد. شاعری که پیش از این، بیش از 10 دفتر شعر در قالب سپید سروده و حالا با مجموعه رباعیاتش، دل دوستداران این قالب کهن را هم ربوده است. آنچه در این کتاب بیش از همه مشهود و مشحون است، اندیشه و عاطفه آشنای صف شکن است و نگاه و تلقی او از جهان، انسان، مرگ، پدیده های هستی و اکنون که در ادامه همان نگاه نوگرای همدلانه و آگاهی دهنده پیشین است. صف شکن در این گفت وگو از عدم اعتقادش به فرم می گوید، چون معتقد است فرم و محتوا با هم موجود زنده ای به نام شعر خلق می کند. صادقانه می گوید شاعرانی را که شعر می سازند یا تمرین شعر گفتن می کنند، نمی فهمد؛ چون انسان باید مرتکب شعر شود و شعر در او واقع شود. می گوید شعر است که تصمیم می گیرد و فرم، وزن، نظم و بی نظمیِ خود را انتخاب می کند؛ و شاعر به عنوان یک کاتب و نویسنده شعر، آن را می نویسد. از همین روست که کارگاه های شعر را توهین صریح به مقام و حیثیت شعر می داند. مشروح این گفت وگو را در ادامه بخوانید. پیش تر هم درباره این موضوع حرف زده ایم، اما می خواهم به عنوان آغاز بحث درباره شکوفه های خوش پوش، بار دیگر بپرسم که چه شد ایرج صف شکن که شاعری است نوپرداز و پیش ازاین نیز در قالب سپید شعر گفته؛ مجموعه رباعیات منتشر می کند؟ در ادامه این پرسش می خواهم بپرسم آیا شما به فرم اعتقاد دارید؟ من بیش و پیش از آنکه بخواهم ذهنم را درگیر فرم کنم، معتقدم که انسان باید مرتکب شعر شود و شعر در او واقع شود. عنصر شعر نیز میزانی است که مخاطب تعیین می کند و اقبالی است که مکتوبی به نام شعر پیدا می کند؛ بنابراین برای من قابل درک نیست که ما چیزی را به نام فرم مطرح کنیم، یا به صورت جداگانه درباره اش بحث کنیم. چون می دانیم که فرم و محتوا موجودی زنده به نام شعر خلق می کند، مثل کالبد یک انسان. ما مجاز هستیم که جداگانه درباره کالبد او صحبت کنیم، اما می دانیم که این پازل در کنار هم است که یک جسم را تشکیل می دهد و آن جسم نیز بر اساس نظمی پایدار است که می تواند جانداری متفکر باشد. من چنین نگاهی به شعر و حضور انسان در شعر دارم و معتقدم شعر حرمتِ آدمی است. شعر به هر شکل و فرمی که به سراغ شاعر بیاید، باید شاعر (اگر شاعر باشد) آن را ارائه دهد؛ مگر آنکه خودش تشخیص دهد که شعرش درجه خوبی ندارد. حال با این توصیف، پرسشی که مطرح می شود آن است که فرایند خلق شعر چگونه رخ می دهد؟ مثلاً برای خود شما، این رباعیات چگونه واقع شدند؟ به هرحال در رباعی محدودیت هایی مثل وزن و تعداد واژه نیز وجود دارد. محدودیت ها، سنگلاخ ها و جاده های شُسته، همه پشت سرِ شاعر واقع می شود. درواقع این حوادث، آنجا تکلیف خود را معلوم می کنند و سپس از پالایه وجود شاعر می گذرند. این سؤال را بهتر است از خودِ شعر بپرسیم. چون شعر است که تصمیم می گیرد و فرم، وزن، نظم و بی نظمیِ خود را انتخاب می کند؛ و شاعر به عنوان یک کاتب و نویسنده شعر، آن را می نویسد. این نظر و اعتباری است که در نزد بعضی هاست. برخی هم هستند که معتقدند می شود شعر را ساخت و روی آن تمرین کرد. من دوست شاعری داشتم که می گفت هر کس که تمرین کند، می تواند شعر بگوید؛ و من هرگز نفهمیدم این سخن یعنی چه؛ اما در مورد خودِ من، لحظاتی است که بی اختیار حس می کنم باید چیزی بنویسم، چه بنویسم نه؛ چیزی بنویسم. لحظاتی که به نوشتن نیاز پیدا می کنم، قلم روی کاغذ می رود و چیزی نوشته می شود که بعضی هایش را برخی شعر می نامند. مثلاً شبی از شب ها، در داروخانه حوالی ساعت 6 بعدازظهر، ضمن آنکه مشغول کار بودم؛ احساس کردم باید در دفترم چیزی بنویسم. شعری نوشتم. باآنکه عادت ندارم زیر شعرهایم، تاریخ و ساعت بنویسم، اما آن روز احساسی متفاوت داشتم و نوشتم 9 تیر، ساعت 6 بعدازظهر، داروخانه، شیراز. نیم ساعتی گذشت، دوباره احساس کردم باید شعری بنویسم و نوشتم. این حادثه تا ساعت 9 شب، چندین بار دیگر اتفاق افتاد. سپس به خانه رفتم. 12 شب تلفن خانه زنگ خورد و به من خبر دادند عزیزی که فکر نمی کردم، از بعدازظهر در کما بوده و ساعت 10 شب فوت کرده است. اگر من آن شعرها را برای شما بخوانم، شگفت زده می شوید. مثلاً در آن شعرها، واژه های مرگ و لَحَد به دفعات تکرار شده است. این مثال را زدم که بگویم این ها هیچ کدام در اختیار شاعر، یا دست کم در اختیار من نیست؛ یعنی فرایند پیدایش و نوشتنِ شعر در من، یک فرایند خودبه خودی و خودجوش است و از مکانیسمش خبری ندارم. به مرگ اشاره کردید که مؤلفه ای آشنا در شعرهای شماست. مؤلفه هایی دیگر هم در شعر شماست، مثل انسان و آزادی. شکوفه های خوش پوش را که می خواندم، متوجه شدم که همه این مؤلفه های آشنا در این رباعی ها نیز هست. به نظرم این موضوع درواقع بیانگر همان نگرش شماست که معتقدید فرم، تعیین کننده نیست. حال پرسشم اینجاست که آیا نوشتن این رباعی ها، به لحاظ زمانی منظم بوده، یا آنکه در مواقعی لابه لای آن ها شعر سپید نیز خلق کرده اید؟ خیر، منظم نبوده است. لحظاتی بوده که شعر سپید آمده و لحظاتی هم شعر وزن دار بیش تر هجوم می آورد. بستگی به آن دارد که سطر نخست که شکل می گیرد و می آید نوک زبان یا قلمِ انسان، چگونه خود را ظاهر می کند و در چه هیئتی ظهور پیدا می کند. گاهی اوقات هم می شود که شما در وزن حرکت می کنید و به وزن شکسته می رسید؛ شبیه کاری که فروغ می کرد و به بی وزنی می رسید. شاملو هم، چنین شعرهایی دارد. مثلاً اگر به شعر وارتان (نازلی) نگاه کنید، می بینید که یک رباعی است؛ بنابراین چنین حوادثی هم می تواند رخ دهد که خارج از اختیار شاعر است. متوجه هستم که شاید روی این موضوع خیلی تأکید دارم، اما به رباعی ها که توجه می کردم، وجود آرایه را در آن ها بسیار زیاد دیدم (که البته نقطه قوت آن هاست). مثلاً این رباعی که ایماژی غریب دارد: بر بالِ تو و بال یکی پروانه/ موری است روان و این جهان یک دانه/ گر شبنمِ طاقتش جهان آب شود/ نه مور بمانَد و نه آن پروانه. این یک ایماژ کامل است. حالا پرسشم را این گونه می پرسم: آیا شما به بازنویسی یا ویرایش شعر اعتقاد دارید؟ باز هم باید این پرسش را صریح جواب دهم. باور کنید این شعری را که خواندید، نمی دانم از کیست و بار اول است که آن را می شنوم. شما می گویید این شعرِ ایرج صف شکن است، من اما در لحظه نوشتن، آن چنان بی هوشم که حتی یادم می رود شعر من است. درباره آرایه ها هم که اشاره کردید، این پاسخ پرسش خودتان است که فرم تعیین کننده نیست. چون سراپای شعر سپید من (آن گونه که منتقدین می گویند)، آرایه ها و رنگ های تند و پیچیدن در لابیرنت های تندوتیز است که در رباعی هایم نیز هست. در شعری هم که خواندید دقیقاً دیده می شود؛ بنابراین من به قالب شعر معتقد نیستم. همه شاعران بزرگ ما، درجایی که اصرار داریم اسم فرم را بیاوریم، از هم تفریق می شوند، اما جایی هست که کاملاً مشتبه می شوند. وقتی به این نکته توجه کنیم که این ها همه مرتکب شعر شده اند، اما اینکه چگونه شعر گفته اند و شعرشان چه شکلی اختیار کرده؛ مهم نیست. چون تنها عنصر شعریتِ شعر است که تعیین کننده است. مدت هاست بحثی مطرح است در خصوص ارتباط شعر و مردم. آیا اقبال عمومیِ کم به شعر (غیر از برخی دفترهای پر اقبال مانند همین شکوفه های خوش پوش)، ناشی از آن است که اندیشه شعرها در راستای اندیشه، خواست و آمال مردم نیست؟ من بیش از اندیشه، عنصر عاطفه را غایب می دانم. غیبت عاطفه در شعر نیز احتمالاً به سبب غیبت عاطفه در خود شاعر است. عنصر عاطفه در شعر ضعیف شده و شعر دیگر جان ندارد، لَخت است، جنازه است. گویی شعر، جنازه بزک کرده زیبایی است که در تابوتی نهاده شده، اما جان ندارد. خود ما که شعرهایمان را می خوانیم، می بینیم در بسیاری موارد با شعرهایی روبه روییم که جان ندارند. مطمئناً شما هم با این قضیه روبه رو شده اید و می دانید بسیاری از صفحات روزنامه هایی که با آن ها سروکار دارید؛ جان ندارد؛ بنابراین فکر می کنم غیبت عنصر عاطفه، بیش از غیبت اندیشه و معرفت؛ سبب اقبالِ کم مخاطبان به شعر بوده است. پس باید در اینجا این پرسش را هم بپرسم: نظرتان درباره کارگاه های شعر چیست؟ به نظر من تشکیل کارگاه شعر، توهین صریح به مقام و حیثیت شعر است. تشکیل کارگاه شعر و تعلیم دادنِ شعر معنایی ندارد. هرچند که ما در طول تاریخ دو دسته شاعر داشته ایم: شاعرانی مثل مولوی که راه می رفته اند و بدون آنکه متوجه شوند، شعر از آن ها سرریز می شده؛ دسته دوم هم شاعرانی بوده اند که روی شعر کار می کرده اند؛ بنابراین شاید شاعرانی باشند که بتوانند نگین های زیبا را در یک ویترین بچینند و حتی تبدیل به شاعرانی بزرگ شوند؛ اما من آن شاعر را نمی فهمم. بعدِ انتشار غزل های منزوی، یک تحول در نگاه به غزل فارسی (به لحاظ محتوایی) اتفاق افتاد. به نظر من شکوفه های خوش پوش نیز به همراه برخی رباعی های ایرج زبردست، ممکن است سرآغازی باشد برای شکسته شدن نگاهی که معتقد به کهنه یا نو بودن برخی قالب های شعری است. آیا شما هم با این دیدگاه موافقید؟ من می توانم سؤال شما را این گونه اصلاح کنم که آیا زمان آن نرسیده است که ما در بخش هایی از پیشنهادهای 70 سال پیش درباره شعر، تجدیدنظر و بازخوانی کنیم؟ به نظر من فصلش رسیده است؛ یعنی برخی از پیشنهادهایی که معتقد است فلان سبک یا قالب دوره اش تمام یا آغاز شده، با ذات هیچ هنری هم خوان نیست. بایدونباید عرصه جامعه شناسی است، نه عرصه هنر. کسانی که برای شعر بایدونباید قائل می شوند، مرتکب این اشتباه بزرگ شده اند که به هنر دستور داده اند. به نظر من ماجرای شعر، شبیه داستان گالیله است؛ و گردش زمین به دورِ خورشید، خودِ شعر است. یادم است سال ها پیش محمد حقوقی جمله ای با این مضمون نوشت که شاعری پیدا شده که تمام نظریه ها و تئوری های مرا در نقد شکسته، اما شعر گفته است. وقتی ما مجله را خواندیم، با این شعر از نسرین جافِری مواجه شدیم: ویزایت را از سفارت سوسن ها می گیری. سفارت و ویزا، دو کلمه امروزی و بسیار دشوار و دشخوار است، اما این بانو شاعرانه و فروغ وار، چنین شعری می گویند که انسان حیرت می کند. از همین منظر باید بگویم شعرهای نسرین جافری مؤید این است که بله آقای حقوقی! شاعرانی پیدا می شوند که نظریات شما را درهم می شکنند، چون شما سخندان ها و اهل کتابت از درون شعرها چیزی را بیرون می آورید؛ نه اینکه چیزی را به شعر الصاق می کنید. پس باز هم اعلام می کنم که زمانش رسیده که در بخشی از پیشنهادهای 70 سال پیش تجدیدنظر کنیم. نمونه هایی از رباعیات دفتر شکوفه های خوش پوش: از برج بلند تا سخی دستی خود/ در عربده های هر شب و مستی خود/ هر سوی نظر کنی فقط می بینی/ یک طوطی و مرجان و همه هستی خود بر سایه من، سایه دیوار چرا/ در شکل خودم، شکل گرفتار چرا/ من دفتر غایبم که هنگام حضور/ می خواند چرا؟ این همه رفتار چرا؟ گفتم که چرا، چرا عطش بارانم؟/ گفتا که نگو، نگو که من هم آنم/ برخیز و نگاه کن بر آن قله پیر/ توری است سپید بر دل یارانم می گفت: صدا، صدا، صدا، می آید/ این چهچهه از گلوی ما می آید/ یک لحظه شنیدیم که مرغ دم بخت/ می گفت ری را، ری را، ری را می آید باران! دل من هوای رفتن دارد/ باران! سر من میل شکفتن دارد/ باران! تو بگو که عاقبت وقت قرار/ این گفته، چرا میل نگفتن دارد