خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 1 خرداد 1399 ساعت 9:00 http://www.ibna.ir/fa/longint/290874/هسه-ایران-نامداری-ناشناخته-فقط-10درصد-آثار-آلمانی-ترجمه-شده --------------------------------------------------  گفت‌و‌گو با رضا نجفی مترجم رمان دمیان؛ عنوان : هسه در ایران، نامداری ناشناخته است/فقط 10درصد آثار هسه از آلمانی ترجمه شده است -------------------------------------------------- به گمان من، هسه در ایران نامداری ناشناخته است. نزدیک به هفتاد سال است که آثار هسه به فارسی ترجمه می‌شود. در این هفتاد سال حدود 130 عنوان کتاب از آثار هسه به فارسی ترجمه شده است، به رغم چنین آوازه‌ای باز هم بعید می‌دانم شناخت خوانندگان ایرانی از این نویسنده چندان دقیق باشد زیرا تنها حدود ده درصد از انبوه ترجمه‌های آثار هسه از زبان مبداء، یعنی آلمانی صورت گرفته است. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، هرمان هسه نویسنده مشهور آلمانی در ایران هم شناخته شده و هم ناشناس است و تا کنون از او نزدیک به صد و سی عنوان کتاب توسط مترجمان مختلف به فارسی ترجمه شده است. کتاب های این نویسنده همچنان در حال ترجمه یا ترجمه دوباره هستند. از برخی کتاب های هسه بیش از هفت ترجمه در ایران دیده می شود. اما نکته جالب این است که بیشتر ترجمه های هسه از زبان های دیگر به ویژه انگلیسی و فرانسوی صورت گرفته است و فقط نزدیک به ده درصد از آلمانی ترجمه شده است. اما رضا نجفی مترجم، منتقد و نویسنده که به زبان هسه مسلط است به زبان خود او سراغ این نویسنده پرخواننده و محبوب رفته و رمان جذاب دمیان را از آلمانی به فارسی ترجمه کرد که در اندک زمانی به چاپ دوم رسید. به همین مناسبت گفت و گویی با رضا نجفی انجام داده ایم که در دوران نوجوانی و بحران هایش هسه این نویسنده دوره های بحرانی را کشف و به او علاقه مند می شود و در دوران پختگی دست به ترجمه آثار نویسنده مورد علاقه اش زده است. لطف این ترجمه در این است که نجفی نقدی مفصل به قلم خودش به عنوان یک هسه شناس پیوست کرده است و به احتمال بسیار زیاد این کار در ترجمه کتاب های بعدی از هسه تکرار خواهد شد. در ادامه این گفت و گو را را می خوانید. در ابتدا برای مان بگویید اصلا چرا باید کتابی از هسه خواند یا ترجمه اش کرد؟ واقعیت امر این است که هرکس می تواند دلایل خودش را داشته باشد. من برای خواندن هسه دلایل شخصی خودم را دارم، اما برای ترجمه اش شاید بهترین انگیزه این باشد که به گمان من، هسه در ایران نامداری ناشناخته است. نزدیک به هفتاد سال است که آثار هسه به فارسی ترجمه می شود. در این هفتاد سال حدود 130 عنوان کتاب از آثار هسه به فارسی ترجمه شده است. به این معنا که از رمان های معروف او برای نمونه همین دمیان یا گرگ بیابان یا سیذارتا گاه تا هفت ترجمه متفاوت وجود دارد و هر کدام از این ترجمه ها اغلب به چاپ های مکرر نیز رسیده اند و شمارگان هر چاپ معمولا فراتر از سه هزار نسخه رفته است. با این احتساب و با یک تخمین سرانگشتی بیراه نیست بگوییم، آثار هسه تا کنون افزون بر دو میلیون خواننده در ایران داشته است. من به شخصه بعید می دانم هیچ رمان نویس دیگری چنین اقبالی نزد ایرانیان داشته باشد. به رغم چنین آوازه ای باز هم به شخصه بعید می دانم شناخت خوانندگان ایرانی از این نویسنده چندان دقیق باشد. چرا؟ برای اینکه تنها حدود ده درصد از انبوه ترجمه های آثار هسه از زبان مبداء، یعنی آلمانی صورت گرفته است و نیز می توان ادعا کرد کیفیت تنها ده درصد ترجمه ها قابل اعتنا شمرده می شوند. از سوی دیگر هر چند رمان های مشهور هسه بارها و بارها به دست مترجمان گوناگون به فارسی بازگردان شده، برای نمونه نقدهای ادبی هسه مغفول مانده است، یا از شعرهای او دو سه کتاب بیشتر منتشر نشده است. بر همین قیاس باید گفت هسه نقاش هم نزد ایرانیان سخت ناشناس است. از بیست و پنج هزار نامه ای که هسه نگاشته است فقط چند نامه به فارسی بازگردان شده و...کلام را کوتاه کنیم وجوه فراوانی از کار ادبی هسه ناشناخته مانده است. از سوی دیگر در کنار 130 و اندی ترجمه از آثار هسه فقط یک کتاب در نقد و تحلیل او به فارسی نوشته و دو سه کتاب کم حجم در این باره ترجمه شده است. خب با این تفاصیل گمان نمی کنید حتی بیشتر شیفتگان هسه در ایران به کفایت با او آشنا نیستند؟ و برای رفع این نقیصه بازگردان دقیق تری از آثار او از زبان اصل بایسته است؟ و در کنار این بازگردان ها، نقد و تحلیل چنین آثاری که پر خواننده ترین آثار نویسنده ای غربی در کشورمان شمرده می شود؟ حالا چرا دمیان؟ آن هم با بودن چندین ترجمه دیگر از همین کتاب؟ درباره اهمیت این رمان و جایگاه آن در ادبیات آلمانی به تفصیل در تفسیری که پیوست ترجمه ام آورده ام، سخن گفته ام و نیازی نمی بینم همان سخنان را اینجا تکرار کنم. اما دلایل برگزیدن این رمان برای آغاز ترجمه آثار هسه ساده است. این هم از شگفتی های روزگار است؛ شصت و اندی سال پیش دمیان نخستین رمان هسه بود که خسرو رضایی آن را از فرانسه به فارسی ترجمه کرد. چندین دهه گذشت و مترجمان متعددی (لیلی بوربور، محمد بقایی، عبدالحسین شریفیان و ...) دوباره همین اثر را این بار از انگلیسی ترجمه کردند. نمی دانم متوجه منظورم شدید؟ پس از شصت و اندی سال و چندین ترجمه از دمیان هنوز این کتاب از زبان اصل ترجمه نشده بود! آیا نمی بایست سرانجام پس از نزدیک به هفتاد سال، این رمان از زبان آلمانی به فارسی بازگردان می شد؟ از آن گذشته با رمان دمیان، جدی ترین دوره نویسندگی هسه آغاز و او از رمانتیکی میانمایه، بدل به نویسنده ای جهانی با گرایش های مدرن می شود. دمیان نخستین اثر از چهار یا پنج رمان برگزیده اوست. چطور شد دست به ترجمه هسه زدید و اصلاً آشنایی شما با هسه چگونه رخ داد؟ هنگامی که در 15 یا 16 سالگی هسه را کشف کردم، هرگز گمان نمی بردم روزی خودم آثار او را ترجمه کنم. در واقع داستان آشنایی من با هسه نیز خود داستان غریبی است. شامگاهی در نوجوانی با اندک پول توجیبی ام پشت ویترین کتابفروشی محقری در شهر زنجان ایستاده بودم و سرگردان دنبال کتابی می گشتم تا بخرم. پشت ویترین هیچ رمان دندان گیری یافت نمی شد. چشمم به کتابی افتاد با نقاشی باسمه ای یک گرگ و مرد تنهایی که در ظلمات شب در بیابانی راه می رفت. تصویر روی جلد امضای صندوقی را داشت، نقاشی که امضایش بیشتر روی کتاب های مذهبی دیده می شد. با ناخرسندی از اینکه هیچ انتخاب دیگری نداشتم، گرگ بیابان را خریدم. نخستین بار بود که اسم هرمان هسه را می شنیدم. شاید تداعی واژه حرمان با دیدن هرمان تشویقم کرد به این نویسنده جدید اقبال نشان دهم، هر چه باشد عالم نوجوانی بود و دچار شدن به بیماری رمانتیسیسم. همان شب، به عادت آن روزگار، کتاب را بلعیدم و بی درنگ افسون جادوی گرگ بیابان شدم. غریب بودن این داستان از این روست که نمی توانم توضیح دهم چه چیز از این کتاب مرا جذب کرد. ترجمه کتاب مزخرف بود، از آن گذشته کتاب را یک مرد میانسال نوشته بود که به بحران های میانسالی مربوط می شد. پس چه چیزی باعث جذب شما، آن هم در نوجوانی شد؟ برای خودم هم چنین سوالی ایجاد شد که چرا چنین کتابی برای یک نوجوان 15 یا 16 ساله باید جذاب باشد؟ از آن گذشته برای فهم گرگ بیابان خواننده باید از روانشناسی یونگ و فلسفه نیچه آگاه می بود، شناخت فرهنگ آلمانی و موسیقی کلاسیک و دیگر ریشه ها که پیشکش! نمی توانم ادعا کنم که در آن سن و سال درک درستی از نیچه و یونگ داشتم. با همه این احوال چیزی غریب از درون کتاب مرا به خود می کشید، همان چیزی که بعدها در دمیان و سیذارتا و نارتسیس و گلدموند نیز مرا به سوی خود کشاند، آن چیز جلوه خاصی از رمانتیسیسم آلمانی بود، پدیده ای که به ویژه برای جهان آنگلوساکسون ها نامفهوم است، چه رسد به ما شرقی ها. حتی امروزه هم می بینم که این جلوه از جان و جهان آلمانی برای بسیاری از روشنفکران و کتاب خوانده های ما ناآشناست. بسیاری از منتقدان نیز که در جان و جهان رمانتیسیسم آلمانی غوطه نخورده اند، ممکن است هسه را رمانتیکی معمولی بشمارند. این گفته به معنای ادعای دانش و فخرفروشی نیست، زیرا همان گونه که گفتم من در 16 سالگی نمی توانستم دانش ژرفی از فرهنگ آلمانی داشته باشم. گمان خود من این است که به شکلی ناخودآگاه جنبه هایی از این جان و جهان رمانتیک را با کشش های درونی و روحی خود همسان یافته بودم. از این روست که می پندارم همان گونه که آدمی نمی تواند دلیلی عقلی برای برای نمونه پسندیدن موسیقی باخ یا موتسارت اقامه کند، نویسنده ای مانند هسه را نیز می توان بسیار دوست داشت یا هیچ دوست نداشت. این گفته درباره برخی دیگر از نویسندگان مانند داستایفسکی و کافکا نیز صادق است. در اینجا دانش تعیین کننده نیست، این ناخودآگاهی توست که با این پدیده ارتباط ایجاد می کند یا نه!به هر رو چنین بود که از نوجوانی افسون جهان داستانی هسه شدم. چند سال داشتید که احساس کردید هسه را کامل می شناسید؟ 20 سال بیش نداشتم که بدل به منتقد و مفسر آثارش گشتم. در 20 سالگی با تعصبی که از سر همان خامی و ناپختگی جوانی است، نقدهای تند و بی رحمانه ای علیه مترجمان و مفسران هسه می نوشتم و بسیار زود اسم و رسمی به عنوان هسه شناس به هم زدم. امروزه از نوشتن آن نقدها سخت پشیمانم، نه از آن رو که خرده گیری ها را نادرست بدانم (امروز نیز تک تک انتقادهایم را وارد می دانم) اما لحن و زبان تند آن روزگارم را هیچ نمی پسندم. کاش با همکاران خود کمی مهربان تر می بودم و می دانستم در این برهوت فرهنگی، همان تلاش های پراشتباه نیز غنیمت بود. بله، بسیار زود برای خودم کارشناس هسه شده بودم و حتی گمان می کردم آگاهی من از جهان هسه هیچ از آگاهی هسه شناسان نامداری چون تسیکلوفسکی ، تسلر ،فولکر میشلز، جان ویتون و جان سایمونز جان کمتر نیست (اگر گزافه گویی نداند هنوز هم چنین تصوری را دارم زیرا شناخت من از هسه بر پایه نوعی شیفتگی و خویشاوندی روحی بنا شده بود و نه صرفا مطالعات متونی از او و یا درباره او) با این حال حتی به خواب هم نمی دیدم روزگاری خودم هسه را ترجمه کنم. در 22 سالگی به محضر خسرو رضایی نخستین مترجم هسه شتافته بودم و غرق غرور بودم که نقد و تفسیرم از گرگ بیابان او را از سن و سال چنین منتقدی شگفت زده کرده است. با دانش اندکی که از آلمانی یافته بودم، دیده بودم ترجمه او از دمیان هرچند خوب و بلکه عالی است، در برخی موارد لغزش هایی دارد که احتمالا به نسخه فرانسه کتاب بازمی گردد. اما آن قدر از ادب و فروتنی بهره داشتم که هرگز دراین باره به او هیچ نگفتم و تا زمانی که او در قید حیات بود، به اندیشه ترجمه دوباره دمیان نیفتادم و به راستی اگر وی هنوز بودند دست به ترجمه کار نمی بردم. و اینطور شد که بی درنگ دست به ترجمه دمیان زدید؟ نه، نه بی درنگ. من البته چیزهایی از هسه ترجمه کرده بودم، یعنی چیزهایی که تا آن هنگام هنوز ترجمه نشده بود، شعرها و چند نامه و چند داستان و چند نقد و نیز کتابی هم درباره اش نوشته بودم اما حتی زمانی که نشر افق پیشنهاد ترجمه آثار هسه را به من داد مخالفت کردم پیشنهاد دادم نقد آثارش را به ناشر بدهم. طبیعتا ناشر نپذیرفت زیرا بازار کتاب های نقد در ایران همواره بی رونق بوده و هست. پس از چک و چانه های فراوان پذیرفتیم که ترجمه آثار هسه به همراه نقد آنها صورت گیرد. کار ترجمه با دمیان آغاز شد زیرا دمیان نخستین رمان مهم هسه در دوره دوم زندگی ادبی او شمرده می شود. از آن گذشته و همان گونه که پیش از آن گفتم دمیان نخستین کتابی بود که 60 و اندی سال پیش به فارسی بازگردانده شده، اما با کمال شگفتی هنوز هیچ بازگردانی از زبان اصل صورت نگرفته بود. کار ترجمه با تنبلی و وسواس فراوان آغاز شد. صبوری و شکیبایی ناشر در برابر بدقولی های من شایان ستایش بود. کار کند پیش می رفت. به رغم پراشتباه بودن ترجمه های دیگر، من اصرار داشتم سطر به سطر همه ترجمه های دیگر را با متن اصل مطابقت دهم. خدا را شکر که اکنون از دوره تندخویی جوانی گذشته ام وگرنه پرونده گزافی از لغزش های همکارانم منتشر می شد. البته دربرخی موارد جایی برای سرزنش مترجمان نیست، زیرا ساختار دستوری نسبتا ساده تر زبان انگلیسی لغزش هایی را محتمل می کند برای نمونه عدم تمایز میان ضمیر دوم شخص مفرد با دوم شخص جمع که فراوان در ترجمه های آثار هسه از انگلیسی موجب اشتباه شده است. باری با شکیبایی و خواهش و تمنای ناشر، کار به انجام رسید و حتی کپی رایت اثر پس از اینکه ناشر آلمانی ترجمه مرا محک زد، کسب شد. اکنون به دور از فروتنی می توانم ادعا کنم این ترجمه به رغم احترام به کار همکاران پیشینم، دقیق ترین ترجمه از آثار هسه در زبان فارسی است. همچنین خرسندم که نقد و تفسیر مفصلی هم بر کار نوشته و در موخره کتاب آورده ام. به عنوان منتقد نیز باز ناگزیرم از فروتنی دور بیفتم و گمان دارم که تفسیر یاد شده نیز راضی ام می دارد. در میان ترجمه هایتان جایگاه دمیان کجاست؟ در میان بیش از 10 عنوان ترجمه ای که در کارنامه کاری خود دارم، این ترجمه سوگلی من است. چیزی است که می توانم به ماندگاری اش امید داشته باشم، چیزی که به زندگی ام در مقام اهل قلم معنا می دهد و می توانم به هنگام مرگ دلخوش دارم که چنین چیزی را برای جامعه خود به یادگار گذاشته ام و زندگی ام بی حاصل نگذشته است. درباره دشواری های ترجمه آثار هسه برای مان بگویید؟ دشواری کار ترجمه هسه درآوردن نثر و زبان یا به قول امروزی ها لحن اوست. زبان هسه در بسیاری آثارش در عین شاعرانگی و تغزلی بودن، برخلاف دوست و نویسنده هم عصرش توماس مان ساده و خوشخوان است. همین ترجمه آثارش را سهل و ممتنع می سازد. برخی مترجمان فریب سادگی کلام را می خورند و آن زیبایی و تغزلی بودن نثر هسه را از کف می دهند و برخی چنان زبان پرتکلف و تصنعی را برمی گزینند که آن حلاوت و خوشخوانی هسه از دست می رود. این دشواری نه تنها برای مترجمان ایرانی که برای مترجمان انگلیسی زبان نیز رخ داده است. تئودور تسیلوکوفسکی، یکی از بهترین هسه شناسان است در پاسخ به خرده گیری برخی منتقدان که برای نمونه رمان نارتسیس و گلدموند هسه را دارای زبانی زیادی احساساتی خوانده بودند، گفته بود اگر این منتقدان می توانستند رمان را به زبان آلمانی بخوانند، متوجه زیبایی ها و جذابیت زبان او می شدند. نکته دوم در دشواری ترجمه آثار هسه این است که مترجم افزون بر تسلط به زبان فارسی و آلمانی، می باید به آبشخورهای آثار هسه نیز به خوبی آشنا باشد. بدون داشتن دانشی بسنده درباره روانشناسی یونگ، فلسفه نیچه، گنوسیسم، عرفان خاور دور، کتاب مقدس، رمانتسیسم آلمانی، موسیقی کلاسیک و رمانتیک آلمان، ایده آلیسم و رمانتیسیسم آلمانی و ....هر ترجمه ای از آثار هسه دارای لغزش خواهد بود. بی آنکه نام ببرم باید بگویم فراوان دیده ام همکارانی آثار هسه را ترجمه کرده اند و آنجا که هسه اشاراتی برای نمونه به آیین های مسیحی یا بودایی یا ...کرده است، مترجم حتا گاه در ضبط صحیح اصطلاح مربوطه ره به خطا برده است. نکته سوم در نظر گرفتن زمانه و زادبوم نویسنده است. هسه زاده اواخر سده نوزده در ناحیه شواب آلمان بود. در آن زمانه و در آن خطه هم شیوه ادب و آداب سخن گفتن به گونه ای دیگر بود، هم نثر و زبان و هم برخی اصطلاحات گویش شوابی که گه گاه در کار هسه رخ می نماید. برخی مترجمان که زاده زمانه ای دیگرند، شیوه سخن گفتن برخی کاراکترهای هسه را شاید قدری غریب بپندارند و ناخودآگاه بکوشند زبان آنان را اصلاح و امروزی تر کنند، غافل از آنکه در این روان و امروزی کردن زبان برخی ظرائف ممکن است از دست برود. یکی دو نمونه ساده می زنم بسیاری از شخصیت های آثار هسه درباره پدر یا مادر خود نه با لفظ پدرم یا مادرم، که مانند شخصی بیگانه از واژه پدر یا مادر استفاده می کند. مترجمی که ناخواسته اسم عام را با اشارت ملکی مشخص می گرداند غافل از این نکته است که شیوه خطابی هسه، نشان دهنده نوعی فاصله میان فرزندان و والدین نهفته است. یا بسیاری از مترجمانی که از انگلیسی ترجمه می کنند اغلب در بازگردان ضمیر تو و شما که در انگلیسی همشکل است به اشتباه می افتند زیرا از شیوه های رایج خطابی آن دوره بی اطلاع هستند. و الی آخر. آیا زبان هسه در همه آثارش زبان واحدی است؟ خیر؛ هسه در همه آثارش زبان واحدی ندارد. در سیذارتا که داستان در زمانه ای بسیار کهن رخ می دهد زبان بسیار فخیم و به قول فرنگی ها آرکائیک است، در نارتسیس و گلدموند که داستانش مربوط به دوره سده های میانی است زبان تغزلی بسیار شاعرانه ای بکار رفته، حال آنکه زبان هسه در گرگ بیابان کیفیتی متفاوت دارد. حتا جالب آنکه برخلاف تصور بسیاری زبان هسه در شعرهایش بسیار ساده و روان و با کمترین پیچیدگی است. به عبارتی مترجم برای هر یک از کتاب های هسه می باید لحن و نثر متفاوتی را برگزیند، آنانی که بیش از یک کتاب از هسه ترجمه کرده اند، اغلب این گوناگونی نثر را رعایت نکرده اند و در همه ترجمه هایشان نثری واحد به کار برده اند. راز ماندگاری و جذابیت هسه و آثارش در چیست؟ یک:هسه نویسنده ای است رمانتیک و رمانتیسیسم و هنوز برای بسیاری خوانندگان جذابیت دارد. دو: هسه نویسنده جوانان است و جوانان با شخصیت های او احساس همذات پنداری می کنند. سه: هسه نویسنده دوره های بحرانی است. خوانندگانی که گرفتار بحران و هستند و در جست و جوی آرامش و رهایی، آنانی که سرگشته اند و جویای تکامل شخصیتی، آثار هسه را الگوی خود قرار می دهند. چهار: هسه گرایش هایی سخت عرفانی دارد و از این رو برای خوانندگانی مانند خوانندگان ایرانی و شرقی نیز آشنا می نماید. اینها برخی از دلایل جذابیت هسه برای عامه خوانندگان بود اما عمق نوشته های او، وفور منابع جدی مانند ایده آلیسم آلمانی، روانشناسی جدید، الهیات و جنبه های نمادین آثار هسه و ....آثار او را برای بسیاری از خوانندگان جدی و نخبه باارزش گردانده است. آیا در اندیشه ترجمه آثار دیگری از هسه از زبان اصلی هستید؟ قراری که من با نشر افق دارم ترجمه برگزیده آثار اوست. هم اکنون سیذارتای هسه را در دست ترجمه دارم. برگزیده ای از اشعارش را ترجمه کرده ام و نیز همزمان نقدهای هسه را بر ادبیات جهان در دست ترجمه دارم. رمان های دیگر هسه نیز اگر عمری باقی باشد در برنامه کار من و ناشر قرار دارد. پیش از این من کتابی در نقد و بررسی آثار هسه نوشته بودم به نام شناختی از هرمان هسه، اکنون در کنار ترجمه هر کدام از آثار هسه، نقد مفصل همان اثر را نیز به پیوست همان کتاب در دست کار دارم. برای نمونه می توانید بنگرید به ترجمه من از دمیان که در عین حال شامل نقدی 85 صفحه ای ملحق به رمان است. این رویه را درباره دیگر آثار هسه در پیش خواهم گرفت تا کار من و نشر افق تفاوت و مزیتی بر دیگر ترجمه های موجود در بازار کتاب داشته باشد و خواننده بتواند همزمان در کنار خود رمان به نقد و تفسیر آن نیز دسترسی داشته باشد. با توجه به اهمیت و جایگاه و محبوبیت هسه جای خالی یک زندگینامه از هسه در ایران احساس می شود تا چراغ راهی برای گمگشتگان علاقه مندش شود، آیا به فکر ترجمه یک زندگینامه مبسوط یا حتی نوشتن چنین کتابی نیستید؟ واقعیت امر این است که نوشتن زندگینامه هسه کار مورد علاقه من نیست. من بیشتر علاقه مند به نقد و بررسی کارهای هسه هستم. از آن گذشته چندین زندگینامه درباره هسه نوشته شده است و من نمی توانم چیزی بیش به آنها بیفزایم. باید بگویم یکی از این زندگینامه ها که به قلم برنهارد تسلر است توسط پریسا رضایی ترجمه شده و من آن را ویرایش کرده ام. در حال حاضر باید ناشری برای چاپ آن انتخاب کنم. به احتمال زیاد پیشنهاد چاپ این زندگینامه را به نشر افق خواهم داد. با توجه به اینکه خودتان از دیر باز دست به قلم هستید و اخیرا نیز مجموعه ای تحت عنوان داستانی برای مردگان منتشر کردید ،آیا در داستان هایتان تحت تاثیر هسه قرار گرفته اید؟ گمان نکنم به شکل مستقیم و خودآگاه چنین چیزی رخ داده باشد. با اینکه هرمان هسه به گمان من پرمخاطب ترین نویسنده آلمانی و احتمالا غربی در ایران است، اما کمتر بر کار نویسندگان ایرانی تاثیر گذاشته است، حال آیا این به خاص بودن جهان ذهنی او و تقلید ناپذیری از این جهان ذهنی و ادبی بازمی گردد یا به علل دیگری ، بماند. اما اهل قلم ما برای نمونه از کافکا بیشتر تاثیر گرفته اند تا هسه. من نیز در مجموعه داستانم شاید بیشتر از کوندرا، بورخس، کافکا و بسیاری دیگر تاثیر گرفته باشم تا هسه، اما گونه ای تاثیرگیری اشاره ناپذیر و توضیح ناپذیر و ناخودآگاه و غیرمستقیم را نمی توانم انکار کنم. بی شک آثار هسه در غنای روحی من، احساساتم، شور و برانگیختگی ام موثر بوده است اما این چیزی نیست که بتوان در سطور داستان هایی که می نویسم یافت شان یا نشان شان داد، مثل آن است که بخواهید نشان دهید چطور موسیقی باخ در نوشته شدن فلان داستانم تاثیر گذار بوده است.