خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 27 ارديبهشت 1399 ساعت 9:44 http://www.ibna.ir/fa/longint/290441/دیگر-هیچ-کدام-نمایشنامه-هایم-چاپ-نمی-کنم -------------------------------------------------- ساناز بیان: عنوان : دیگر هیچ‌کدام از نمایشنامه‌هایم را چاپ نمی‌کنم -------------------------------------------------- ساناز بیان می‌گوید: به قدری نمایشنامه «عامدانه، عاشقانه، قاتلانه» بدون اجازه من در شهرهای مختلف در سال‌های اخیر اجرا شده که پس از آن تصمیم گرفتم هیچکدام از نمایشنامه‌هایم را چاپ نکنم. جنبه مالی اجراها برای من مهم نبود فقط می‌خواستم گروه‌ها به من اطلاع دهند که قصد دارند این اثر را اجرا کنند اما این امر اتفاق نمی‌افتد. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) ساناز بیان نمایشنامه نویس و کارگردان تئاتر است که نمایشنامه های متعددی را نوشته و کارگردانی کرده است و از جمله آن ها عامدانه، عاشقانه، قاتلانه و هتلی ها را می توان نام برد که از سوی نشر قطره منتشر شده است. با این نویسنده و کارگردان که در اکثر آثارش رویکردی اجتماعی را مدنظر قرار می دهد درباره وضعیت نمایشنامه نویسی در ایران، فعالیتش در ایام قرنطینه خانگی و نمایشنامه های پیشنهادی او برای مطالعه در این روزها گفت وگو کردیم که در ادامه می خوانید. کرونا وضعیتی اسطوره ای در این روزهایی که همه ما مجبور به ماندن در خانه شده ایم، شما در قرنطینه چه می کنید ؟ بیشتر می خوانید یا وقت خود را صرف نوشتن می کنید؟ دیشب با دوستی صحبت می کردیم، تحلیل جالبی را بیان کردند و می خواهم به نقل از او پاسخ شما را بدهم؛ ما بیشتر تولید کرده ایم. گویی در تمام این سال ها همیشه نمایشنامه تولید کردیم، اثری کارگردانی کردیم و از این سالن به آن یکی در شتاب زیادی مشغول کار کردن بودیم. این سه ماه گذشته فرصتی برای ما بود تا بیشتر مطالعه کنیم، قدری خودمان را به روز کنیم و مدام در حال تولید کردن نباشیم. البته من همیشه کتاب می خواندم و به این امر علاقه داشته و بخشی از کارم بود. اما فکر می کنم در این ایام کمی هدف مندتر سراغ خواندن رفتم. گمانم مسیر همانند سفری درونی است. من کرونا را وضعیتی اسطوره ای می بینم؛ گویی که همان اسطوره سفر قهرمان تکرار می شود و فرصتی برای ما فراهم شده تا سفری درونی را طی کنیم که در نهایت به آگاهی و رشد جدیدی برسیم. امیدوارم این خلوت کردن با خود سبب شود تا بدانیم بیش از همه چه می خواهیم و باید چه کنیم و در انتها به آگاهی منتهی شود. احساس می کنم بشریت به این وقفه نیاز داشت، حال نه به بهای از دست رفتن جان ها، تا در خلوت و سکوت کمی فکر کند. از خواندن مقالات جامعه شناسی تا آثار شکسپیر در قرنطینه در ایام خانه نشینی چه کتاب، رمان و نمایشنامه هایی را برای مطالعه مردم و مخاطب جدی تئاتر پیشنهاد می کنید؟ فکر می کنم مقاله های تحلیلی هنری بسیار خوبی به ویژه در سایت های مجازی وجود دارد. پیج هایی در اینستاگرام یا وب سایت هایی هستند که مقالات اجتماعی به روز می گذارند. تحلیل هایی که از هنر و جهان پسا کرونایی در این سایت ها خواندم به نظرم بسیار راهگشاست. این که بخواهیم برای مردم تجویزکنیم که چه بخوانند کمی عجیب است اما این ها صرفا پیشنهادی برای مطالعه است و می توانم بگویم در این روزها خواندن چه متونی برایم جذابیت داشت. این روزها من بیشتر روانشناسی و جامعه شناسی می خوانم. مطالعه دوباره آثار یونگ را دوست داشتم؛ همینطور سایر بحث های روانشناسی که می توان از سایت هایی که مقاله منتشر می کنند دریافت کرد و خواند. فصلنامه ارغنون چندین سال پیش ویژه نامه ای درباره روانکاوی منتشر کرده بود که این روزها دوباره سراغ خواندن آن رفته ام. همچنین تحلیل های جامعه شناسی همانند تحلیل های ناصر فکوهی را می خوانم. شاید مطالعه این موارد به ما کمک کند که پیش بینی کنیم در آینده و بعد از دوران کرونا چه چیزی برای جامعه انسانی و فرهنگ ما پیش می آید؛ خواندن این ها کمی اضطراب را کاهش مي دهد. در ارتباط با تئاتر نیز فکر می کنم خواند مقالاتی که حتی پیج های تئاتری منتشر می کنند خالی از لطف نیست. این که تئاتر به چه شکلی می تواند ادامه پیدا کند و در روزگاری که همه چیز در حال مجازی شدن است چه امکاناتی برای ادامه پیدا کردن تئاتر وجود دارد. من علاقه زیادی به شکسپیر دارم . این که ما انسان ها از کجا شروع کردیم و به کجا رسیدیم؛ و تجلی این مسیر تاریخی که طی کردیم در آثار کلاسیک و نئو کلاسیک را دوست دارم این روزها بازهم سراغ خواندن آثار شکسپیر مخصوصا اتلو، هملت و مکبث رفتم. یکی دیگر از نویسندگان محبوب من مارتین مک دونا است که همیشه از خواندن آثار او به ویژه نمایشنامه مرد بالشی و قطع دست در اسپوکن لذت برده ام. شکسپیر ازلی ابدی است در سال های اخیر چه در اجرا و چه در نمایشنامه ها شاهد این امر بودیم که نمایشنامه نویسان و کارگردانان سراغ آثار غیر ایرانی می روند، از آن ها اقتباس می کنند یا نمایشنامه هایی را به روز می کنند. همانند نمایشنامه های شکسپیر که بارها بازخوانی و اجرا شده است. شما فکر می کنید که چرا توجه نمایشنامه نویسان و کارگردانان به آثار ایرانی کم است؟ باید در سه ساحت مختلف به این سوال پاسخ داد. ساحت اول این است که شکسپیر ازلی ابدی است؛ در آغاز بحث کردن از انسان مدرن است و گذار از آثار کلاسیک. منتها آثار شکسپیر خوانش متفاوت و حرف های بسیاری برای گفتن دارد و بي نظیر است همانند حافظ و خیام. ما نمی توانیم بگوییم چرا خواننده های ما باز هم باید حافظ بخوانند، به این دلیل که یگانه بوده و تاریخ هستند. همانند آثار میکل آنژ، داوینچی یا هنر و خوشنویسی ایرانی که بی نظیرند. یعنی همواره از این لذت سیراب می شوی و تعمیم پذیر است. الگویی که در کارهایش از آن حرف می زند الگویی عمیق و دانسته ای است که هرگز کهنه نمی شود و در همه جای دنیا این اتفاق می افتد. بحث دوم همان بحث ناامنی شغلی ست. من یک نمایشنامه نویس هستم و فیلمنامه هم می نویسم. نمایشنامه نویس پرکاری نیستم به این دلیل که آثارم یک سویه پژوهشی دارد و حداقل یک تا دو سال روی نمایشنامه هایم کار و تحقیق می کنم. آن وقت بعد از این چند سال به سادگی تمامی حقوق من می تواند نقض شود. می خواهم از قانون کپی رایت صحبت کنم و به نظرم فیلمنامه مثال مناسب تری است چون آن هم به هر حال یک گونه ادبی است. در این زمینه خیلی راحت تمام حقوق من زیرپا گذاشته می شود و کارگردان بدون این که ریالی از دستمزد مرا بدهد نام من را از فیلمنامه حذف می کند و حتی از قرار داد نوشتن در آن یکسال امتناع می کند و بعد نتیجه سال ها تحقیق مرا به نام خود ثبت می کند و کار من را نادیده می گیرد. ساحت دیگر این است که در یک دوره ای نمایشنامه های ایرانی امکان اجرا پیدا نمی کرد. به یاد دارم که اوایل دهه 90 بود که حدود دو سال برای اجرای نمایش عامدانه، عاشقانه، قاتلانه جنگیدم و همه می گفتند اثری تلخ و سیاه است و نباید کار شود. در اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90 نمایشنامه های ایرانی را قلع و قمع می کردند. به هر حال نمایشنامه نویس به جز افرادی که در فضای انتزاعی و ذهنی کار مي کردند، عموما از زندگی، جامعه و اتفاقات پیرامون خود تاثیر می پذیرد، شما هیچگاه اجازه بازتاب دادن آن واقعیت ها را نداشتید. وقتی هم که اثری را بنویسد و حذف کنند از نوشتن فاصله می گیرید؛ در حال حاضر نویسندگانی چون حسین کیانی، محمد رضایی راد و علیرضا نادری کجا هستند؟ درواقع اجازه نوشتن به آن ها نمی دهند. کارگردان هم می خواهد کار کند سراغ متن خارجی، اقتباس و غیر مستقیم حرف زدن می رود. قانون های متغیر یک نویسنده را بازنشسته می کند و او درواقع به کنج سکوت می رود که خیلی از همکاران ما آن را ادامه دادند. نمایشنامه نویسی نمی تواند حرفه اصلی ما باشد در صحبت هایتان به قانون کپی رایت اشاره کردید، موضوعی که همیشه مورد بحث بوده است و چندان هم به نتیجه نرسیده است. بحث حقوق مولف در کشور ما بسیار بحث لازمی است. از زمانی که خیلی جوان تر بودم به خودم قول دادم اگر روزی موقعیتی پیدا کردم اولین چیزی که پیگیری کنم حقوق مولف باشد. یک بحث، بحث کپی رایت و مالکیت معنوی است؛ موضوع دیگر حقوق مولف است و ما در این زمینه فقیریم. اساتید ما در تئاتر به گونه ای ما را پرورش دادند که اخلاق مداری جزو کارمان بود. تربیت تئاتری که همانند ارتش یک نظام و نظام مندی دارد جلوی این تک روی ها را می گیرد؛ فکر می کردم بی اخلاقی در تئاتر کمتر مرسوم است و این امر در سینما بیشتر دیده می شود اما تجربه چیز دیگری می گوید. نمایشنامه هتلی ها و عامدانه، عاشقانه، قاتلانه را منتشر کردم و به چاپ سوم هم رسید. به قدری نمایشنامه عامدانه، عاشقانه، قاتلانه بدون اجازه من در شهرهای مختلف در سال های اخیر اجرا شده که پس از آن تصمیم گرفتم هیچکدام از نمایشنامه هایم را چاپ نکنم. جنبه مالی اجراها برای من مهم نبود فقط می خواستم گروه ها به من اطلاع دهند که قصد دارند این اثر را اجرا کنند اما این امر اتفاق نمی افتد. چون این نمایشنامه نزدیک به فضای تئاتر مستند بود و به پرونده های واقعی قتل ارجاع داده می شد برایم اهمیت داشت فردی که عامدانه، عاشقانه، قاتلانه را کار می کند در جریان جزئیات این پرونده ها باشد و چیزی که می گوید خلاف واقع نباشد؛ چون پرونده های شاخصی بود و بحث قضاوت در آن ها پررنگ بود، و نباید این قضاوت اشتباه شکل می گرفت. تا الان از طریق مرکز هنرهای نمایشی درخواست کردم جلوی اجرای سه یا چهار کاری که از اجرای آن ها مطلع شدم گرفته شود. باعث تاسف است که کوچک ترین آگاهی آموزشی در این مورد وجود ندارد و حتی برخی از مسئولان تئاتر شهرستان نمی دانند که باید رضایت و مجوز نویسنده باشد تا بتوان اثری را اجرا کرد. این حق نمایشنامه نویس است که بابت هر اجرایی که از اثرش می شود دستمزد دریافت کند. چون مگر نمایشنامه نویس به غیر از این چه منبع درآمدی دارد؟ در همه جای دنیا چنین است که وقتی اثری را تولید می کنید از بازتولید و پخش آن هر ساله مبلغی را دریافت می کنید و همین می تواند کمک کند که ما می توانیم نمایشنامه نویس و هنرمند مولف داشته باشیم. اخیرا اجرای نمایشنامه درخشانی را در تالار مولوی دیدم و نویسنده آن که از نویسنده های درجه یک ایران است و ساکن و شاغل در شهرستان، نتوانست در اجرای جشنواره فجر حضور پیدا کند به این دلیل که کارمند بود و مرخصی به او ندادند. یعنی اصلا نمایشنامه نویسی نمی تواند حرفه اصلی ما باشد. اگر همین نمایشنامه نویس بابت هر اجرا از نمایشنامه هایی که نوشته و اجرا می شود مبلغی را دریافت کند می تواند روی کارش تمرکز کند و سراغ شغل دیگری نرود. در ایران گویی وقتی شمای نویسنده درخواست مبلغی می کنید امر مذمومی است و فردی مادی گرا تلقی می شوید. من هیچوقت درخواست دستمزد نکردم چون خوشبختانه نیازی به آن نداشتم ولی چه ایرادی دارد که متن های نمایشنامه نویس های جوان ما اجرا شود و بابت آن دستمزدی دریافت کرده و به چشم شغل به آن نگاه کنند؟ به نظر من یکی از دلایلی که نمایشنامه نویسان ما کمتر می نویسند همین بحث مالی آن به ویژه بحث کپی رایت است. انگار همه گروه از بازیگر و طراح صحنه گرفته تا کارگردان گمان می کنند بیشتر از نویسنده می فهمند و کم کم احساس می کنی اصلا وجود نداری؛ وقتی شما نمایشنامه را باز می کنید می بینید بخش هایی را حذف کرده اند. جالب است گاهی به من زنگ می زنند که به عنوان مثال می توانیم تنها اپیزود دوم نمایشنامه عامدانه، عاشقانه، قاتلانه را اجرا کنیم؟ قطعا پاسخ من منفی است به این دلیل که اگر قرار بود بخش دوم این اثر را اجرا کنید اپیزود اول و سوم آن را نمی نوشتم؛ یعنی در این حد به شعور شما و نوشته شما اعتماد نمی کنند. حتی گاهی گله مند می شوند که من اجازه تغییر نمی دهم. سوال من از همه کارگردان های سینمایی و تئاتری که در متن ها دست می برند این است که اگر به یک نویسنده و نوشته او اطمینان ندارید چرا نوشته اش را کنار نمی گذارید؟ و اگر چیز قابل توجهی در اثر دیده اید که نمی توانید آن را کنار بگذارید چرا به کسی که آن را خلق کرده اعتماد نمی کنید؟ این موارد بسیار مایوس کننده است. حرف هاییادبیات معاصر ما؛حرف های انسان امروز نیست یکی دیگر از مباحثی که همیشه مطرح است و این روزها بیشتر به چشم می خورد موضوع اقتباس از ادبیات کهن و معاصر ماست. حال چه در فیلمنامه و چه در تئاتر و نمایشنامه نویسی؛ اما این بحث کمرنگ است و آنطور که باید به آن پرداخته نمی شود. شما فکر می کنید چرا چندان به این امر بها داده نمی شود؟ در درجه اول به این دلیل که کم کتاب می خوانیم. افراد کمی هستند که در حال حاضر علاقه دارند که به عنوان مثال آثار محمدعلی جمالزاده و اسماعیل فصیح را بخوانند. هنوز نویسندگانی هستند که مثلا حس و حال آثار ادبی جمال میرصادقی در کارهایشان هست یا نگاه و ارجاعی به آثار دیگر دارند ولی به نظرم، ما فکر می کنیم زمانه ما زمانه متفاوتی شده است و آن حرف هایی که در ادبیات حتی معاصرمان زده می شد دیگر حرف های انسان امروز نیست. برخی اقتباس هایی که از شاهنامه شده به لحاظ فنی فرم اجرایی و نوشتاری داشته که هنوز یاد همان آدم های شمع به دست تئاترهای قدیمی می افتیم؛ یعنی فضایی را به ذهن متبادر می کند که شاید فضایی قدیمی به نظر بیاید و شاید از ذائقه تماشاگری که از پای ایکس باکس و سریال های و نت فلیکس و HBOمی آید دور باشد. شاید هم می ترسیم که د مده باشیم. یک سویه تئاتر جنبه سرگرمی آن است و طرف دیگر آن تئاتر به عنوان یک هنر. انگار شرایط بعضی ها را سوق داده تا به بخش سرگرمی آن نزدیک تر شوند به این دلیل که تئاتر امرز ما به لحاظ اقتصادی باید خودش را تامین کند و به گونه ای تئاتر خصوصی شده است؛ هرچند که نزدیکی با آن تعریف درست جهانی ندارد. ما باید خرج خود را خودمان دربیاوریم و کار باید بفروشد. بنابراین این ترس همیشه وجود دارد و اصولا سعی می کنند سراغ الگوهایی بروند که جواب پس دادند و آثاری که به بخش سرگرمی نزدیک باشد تا مطمئن باشند سالن خالی نمی ماند. من البته با این روش میانه ای ندارم. شما در حال حاضر وضعیت نمایشنامه نویسی ایران را چطور می بینید؟ نمی توانم به این سوال پاسخ قطعی دهم به این دلیل که در جریان دقیق نمایشنامه نویسی ایران نیستم. البته وقت هایی در سال ممکن است شرایطی فراهم شود تا در جشنواره ای به عنوان داور یا بازخوان حضور داشته باشتم و معمولا سعی می کنم داوری بخش نمایشنامه نویسی را بر عهده بگیرم. موردی که بسیار برایم ناراحت کننده است این است که به عنوان مثال من در جشنواره ای در سال 95 نمایشنامه ای را خواندم و تا الان همان اثر را در هفت یا هشت جشنواره دیگر هم خواندم. مشخص است که این نویسنده امکان تولید نداشته و هنوز روی همان اثر حساب می کند این موضوع برمی گردد به همان بحث عدم امنیت شغلی و این که شما نمایشنامه نویس تمام وقت نیستید. انگشت شمارند افرادی در ایران که کارشان به صورت حرفه ای نوشتن نمایشنامه است. دربین آثاری که در همین جشنواره ها خواندم نمونه هایی وجود داشته که به طور مثال بعضا از نمایشنامه های شناخته شده برداشت شده و فقط اسامی را تغییر داده است. اما آثاری را هم خواندم که از غریزه و شهود درخشانی آمده است، مخصوصا در بین آثاری که از شهرستان ها رسیده است. یعنی نویسنده شهود و فهم درستی از اوضاع پیرامون خود داشته و از زبان خوبی هم استفاده کرده است. افراد با استعداد زیادی وجود دارند که شاید تفریحی بنویسند؛ ولی برای خود من باعث حسرت است که نظام مندی و برنامه ریزی درستی نداریم و ممکن است این ها چند نمایشنامه دیگر بنویسند و دیگر ادامه ندهند. چون انسان تا یک جایی از روی علاقه کار می کند و از جایی به بعد اگر احساس کند که از گرسنگی جان می دهد و دست به دامان کارهای دیگر می شود.