خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 3 بهمن 1397 ساعت 15:45 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/271028/آوازهای-روسی-بهتر-بادبادک-باز-ادبیات-افغانستان-نمایندگی-می-کند -------------------------------------------------- در نشست نقد و بررسی «آوازهای روسی» عنوان شد؛ عنوان : «آوازهای روسی» بهتر از «بادبادک باز» ادبیات افغانستان را نمایندگی می‌کند مهدی کفاش: «آوازهای روسی» از فقدان یک شخصیت مادر رنج می‌برد -------------------------------------------------- مجید اسطیری نویسنده و منتقد ادبی، جایگاه رمان «آوازهای روسی» نوشته احمد مدقق را در مقایسه با «بادبادک باز» در نمایندگیِ ادبیات افغانستان، رفیع‌تر و آن را «اثری جدی‌تر از اثر عامه‌پسند خالد حسینی» خواند. متن : به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم، جلسه نقد و بررسی رمان آوازهای روسی با حضور احمد مدقق، نویسنده اثر و منتقدان مهدی کفاش و مجید اسطیری، به میزبانی مدرسه اسلامی هنر برگزار شد. در ابتدای نشست احمد مدقق بخشی از کتاب خود، آوازهای روسی را برای مخاطبان خواند و در ادامه مهدی کفاش نویسنده و منتقد ادبی در سخنانی با اشاره به زبان این اثر، گفت: در این کتاب، ما با زبانی روبرو هستیم که بین زبان محاوره ای ما و زبان شایع افغانستان که به این زبان گفت وگو می کنند، اشتراک دارد. من از روی جلد اثر شروع می کنم که مرتبط با همین زبان داستان است؛ فونتی که روی جلد استفاده شده، به ما یادآوری می کند که با زبانی نزدیک به زبان دری مواجهیم؛ نویسنده زبان داستان را به گونه ای انتخاب کرده که هم افغانستانی ها و هم ایرانی ها بتوانند با این کتاب ارتباط برقرار کنند. کفاش: آوازهای روسی گامی است در جهت تناورتر کردن زبان فارسی کفاش ادامه داد: فارغ از صورت زبانی نکته ای که قابل تأکید است، اتفاقی است که برای زبان فارسی در این اثر می افتد. این اثری به نوعی زبان فارسی را گسترش می دهد و این اتفاق مبارکی در ادبیات فارسی ماست، چرا که این روزها به جهت فعالیت رسانه ها و شبکه های اجتماعی، دایره واژگانی زبان فارسی کوچک می شود اما این اثر گامی در تناورتر کردن زبان فارسی برداشته است. نویسنده رمان وقت معلوم با اشاره به اینکه تمام داستان روی سه، چهار هسته دراماتیک بنا گذاشته شده است، گفت: یکی از هسته های دراماتیک رمان آوازهای روسی همین جمله پسر خان اگر ظلم نکند چه کند؟ است. در تمام داستان ما از ابتدا تا انتها شرح ظلم های مکرر و احساس ندامت های شخصیت داستان را که یعقوب است، می بینیم. نویسنده در واقع با این اِلمان ها دارد برایمان تراژدی می سازد؛ خطاهای کوچکی که اتفاق های بزرگ را رقم می زند. این نویسنده به موضع تاریخی اثر هم اشاره کرد و گفت: یک نکته مهم در فصل نهم رمان وجود دارد. در این فصل طی دو صفحه سه نسبت تاریخی در افغانستان بیان می شود که از زمان صفویه افغانستانی ها گرفتارش بوده اند؛ اول اینکه مسأله افغانستان را باید دیگری حل کند. دوم اینکه کسی نمی تواند بر افغانستان تسلط پیدا کند مگر یک افغانی را سر کار بیاورد؛ و سنت سوم، سنتی است که نویسنده در داستان بنا می گذارد و می خواهد کشف کند. کفاش در پایان بخش اول سخنانش گفت: ما در این داستان با دو داستان برخورد می کنیم؛ یک داستان که در سطح اتفاق می افتد و داستان دیگر که در عمق با آن مواجه ایم. این هنر احمد مدقق است که دو داستان را به موازات هم پیش می برد. در پایان داستان هم ما نمی دانیم رخشانه مرده است یا نه؛ چرا که نشانه ای نداریم. این تمهیدات رندی و دانش داستانی نویسنده را به رخ می کشد. در بخش دیگر برنامه، مجید اسطیری نویسنده و منتقد ادبی نظراتش را در مورد اثر بیان کرد و با اشاره به موضوع تراژدی، گفت: تراژدی قواعدی کهن دارد که ارسطو آن را تعریف کرده است. یکی از مهم ترین آنها برانگیختن حس ترس و ترحم در مخاطب است. حسی که نه تنها در انتهای اُدیپ شهریار که در انتهای سوگنامه رستم و سهراب و شاه لیر نیز سراغ ما می آید. برانگیختن این احساسات قرار است منتهی به ایجاد کاتارسیس (تزکیه عاطفی اخلاقی) در مخاطب شود. اسطیری: از بین رفتن آخرین تعلیق اثر، موجب اُفت کار شده است وی ادامه داد: از عهد ارسطو تا به امروز هر داستانی هدفش ایجاد کاتارسیس و برانگیختن ترس و ترحم در مخاطب باشد زیر چتر تراژدی قرار می گیرد؛ و رمان آوازهای روسی نیز همین گونه است؛ یک رمان خواندنی درباره برهه ای از تاریخ افغانستان که کمتر اثر ادبی درباره اش تولید شده است؛ یعنی برآمدن کمونیست ها پس از مبارزات مجاهدین. داستان درباره یک خانزاده افغان در سال های نفوذ جریان های چپ است. جوانی به نام یعقوب که از روستایشان به سودای تحصیلات عالیه به کابل مهاجرت کرده و با ارزش ها و مرام کمونیستی که در میان دانشجویان ترویج می شود، روبرو شده اما دل بریدن از امتیازات طبقاتی که در ولایت آبا و اجدادی شان دارد، اندکی برایش سخت است. اما شخصیت داستان به دیار خودش که ورث نام دارد؛ بازنمی گردد؛ چون آن نظام سنتی کهنه را قبول ندارد و به عنوان یک فرد تحصیلکرده برایش ممکن نیست بازگردد و خانزاده ای قدرتمند و زورگو باشد. نویسنده مجموعه داستان تخران به تم عاشقانه کتاب که به مبحث تراژیک رمان کمک می کند، اشاره کرد و گفت: در این میانه شاهد ماجرای یک عشق شکست خورده هستیم که یادآوری اش برای یعقوب دردناک است. عشق او به مبارکه دختر یکی از رعیت های پدرش. عشقی ناکام است که تا آخرین فرازهای رمان هم گریبان او را رها نمی کند. شاید بتوان گفت سیر شکست های پیاپی یعقوب که قرار است تراژدی او را بسازد، از همین شکست عشقی در به چنگ آوردن مبارکه شروع می شود. این عشق در فرازهای میانی رمان در وجود یک دختر شهری به نام رخشانه تجلی پیدا می کند. دختری که در کودکی در شهر بلیت بخت آزمایی می فروخته و نماینده مردم فرودست است. وی افزود: اگر سیر تحول شخصیت یعقوب را دنبال کنیم می بینیم که او با دل بستن به آرمان های چپ از زیر چتر اقتدار سنت خارج می شود تا فردیتش را بیابد. اما در میانه اثر او را می بینیم که در چاپخانه حزب کمونیست افغانستان میان تلنباری از کاغذها و اعلامیه ها و منشورات و بیانیه ها خودش را گم کرده است. حالا رخشانه با رنگ قرمز تند عشق وارد می شود تا گوهر وجود او را به محک عشق بسنجد. مجید اسطیری در ادامه دو نقد را به اثر وارد دانست و بیان کرد: نقد اول در مورد تعلیق کار است. کشته شدن پدر یعقوب، رفتن رخشانه، ازدواج مبارکه با نعیم همه تمهید هایی بود که برای تعلیق تکلیفشان مشخص شد و آخرین تعلیق بعد از دیدار و مرگ مبارکه از بین می رود. از بین رفتن آخرین تعلیق باعث افت کار می شود. در ۵۰ صفحه آخر اثر احمد مدقق و یعقوب فقط سرنوشت مجاهدین را دنبال می کنند و کمتر مسأله شخصی یعقوب مطرح است. از این جهت احساس می کنم این ایراد به رمان وارد است. شاید می شد 50 صفحه پایانی خلاصه تر برگزار می شد. نکته دیگر در مورد ساختار و پرداخت کار است. اینکه نظام تداعی ها کمی کار را پیچیده کرد؛ تداعی ها در این کار خیلی پر رنگ است. خواننده حرفه ای و مخاطبان جدی رمان باید کار را بخوانند. اگر نظام تداعی منسجم تر می شد و از فلش بک های کمتری استفاده می کرد، کار خوش خوان تر می شد. الان مخاطب عام یک مقدار در تداعی ها خودش را گم می کند. کفاش: یکی از ضعف های رمان آوازهای روسینداشتن شخصیت مادر است مهدی کفاش در بخش دوم نقدش به یک مساله اشاره کرد و در مخالفت با سخنان مجید اسطیری، گفت: من اثر را خیلی تراژدی نمی دانم. اگر عنصر زن را از تیپ در بیاوریم، ادیپ فرو می ریزد. من یکی از ضعف های رمان مدقق را فقدان مادر می دانم. یک مادر هم در تمام رمان نداریم، کأنّه مردهای افغانستان از جایی دیگر آمدند و هیچ مادری به خودشان ندیده اند. اما مساله ای که می خواهم به آن اشاره کنم این است که شخصیت ترین و قوام ترین آدم در کل رمان رخشانه است. اتفاقاً رخشانه از جغرافیای داستان بدجوری به بیرون پرت می شود. نویسنده باید این زن را با تمام پیچیدگی هایش در کل داستان حفظ می کرد. باید این خط پررنگ تر می شد و رخشانه بیشتر از این ها خودش را بر داستان تحمیل می کرد. نویسنده قرار مهنا داستان را به سه پاره تقسیم کرد و افزود: با همه نقدها، محاسن و معایب اثر، آواز های روسی را جزو آثار شاخص سال ۹۶ می دانم. به نظرم باید این اثر در چارچوب خودش و با آثاری هم وزن خودش مثل رهش سنجیده شود. آن وقت می بینیم این اثر از چه قامت و استواری برخوردار است. مجید اسطیری در بخش دوم صحبت هایش به تفاوت تراژدی در فرهنگ و ادبیات شرق و غرب اشاره کرد و گفت: نباید از یاد برد که در ادبیات مشرق زمین نمی توان به دنبال تراژدی گشت و سوگنامه رستم و سهراب را نیز نمی توان تراژدی نامید چرا که علیرغم احساس ترس و ترحم، هستی شناسی آن با هستی شناسی اثری مثل اُدیپ شهریار اساساً متفاوت است. در تراژدی قهاریت خدایان با ذلت نامداران اثبات می شود در صورتی که در شرق خدا چنین خصلتی ندارد. وی افزود: یکی از شخصیت های مهم رمان عبدالرحیم است که واکاوی رابطه او با یعقوب هستی شناسی رمان را بر ما آشکار می کند و نشان می دهد که اگرچه کل اثر زیر سایه وحدت تاثیر ترس و ترحم است اما با یک تراژدی به معنای غربی آن سر و کار نداریم. رابطه عمیق و مشفقانه یعقوب با عبدالرحیم که طلبه ای مهربان و رئوف است، اشاره به باور دینی عمیق او دارد که حتی پیوستن به جریان چپ هم نمی تواند آن را از بین ببرد. با چنین باوری قطعاً در جهان یعقوب این خداوند نیست که می خواهد با نشاندن او به خاک مذلت قهاریت خود را به او اثبات کند. نتیجتاً می توان گفت با یک نگاه شرقی و شاهنامه وار با سوگنامه روبرو هستیم نه یک نگاه غربی و اُدیپ وار به تراژدی. اسطیری: آوازهای روسی بهتر از بادبادک باز ادبیات افغانستان را نمایندگی می کند اسطیری در مقایسه ای بین رمان بادبادک باز و آوازهای روسی یادآور شد: هنگام خواندن آوازهای روسی ناخودآگاه در ذهنم این اثر را با بادبادک باز خالد حسینی مقایسه می کردم. خیلی جاها به ذهنم رسید که کار آقای مدقق بهتر است. علی رغم اینکه بادبادک باز جهانی است و در کشورهای مختلف خوانده شده، ولی اگر قرار باشد بین این دو داوری کنیم که کدام ادبیات افغانستان را نمایندگی می کند، به نظرم کار احمد مدقق خیلی بهتر نمایندگی می کند. چون تصاویر و توضیحات روشن تری از افغانستان به مخاطب می دهد. مساله بعد این است که آوازهای روسی قدرت بیشتری در تبیین مسأله دارد. خالد حسینی خیلی از دور دستی بر آتش اوضاع سیاسی افغانستان دارد. خیلی نمی تواند تجزیه و تحلیل کند. اما مدقق بهتر مساله را تبیین کرده است. از سویی آوازهای روسی یک اثر حرفه ای است اما بادبادک باز کار عامه پسندی است. این نویسنده در پایان به موضوع نثر در رمان آوازهای روسی پرداخت و افزود: نکته ای که باید در مورد نثر آوازهای روسی ذکر شود، این است که مدقق سعی کرده فارسی افغانستان را کمی رقیق کند تا مخاطب فارسی زبان ایرانی در خواندن اثر دچار مشکل نشود و احتیاجی به پانویس هم نباشد. نتیجه کار نثری بسیار شیرین و شیوا است که خواندن اثر را بسیار روان و لذتبخش می کند.