خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 21 ارديبهشت 1398 ساعت 9:35 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/275484/ارسطو-بزرگ-ترین-دشمن-ایرانیان-بوده-سقراط-انتخاب -------------------------------------------------- حمیدرضا نعیمی در گفت‌و گو با ایبنا مطرح کرد: عنوان : ارسطو بزرگ‌ترین دشمن ایرانیان بوده است/سقراط بود که من را انتخاب کرد می‌خواهم آثار من را با متر و معیار چخوف و شکسپیر داوری کنید -------------------------------------------------- حمیدرضا نعیمی می‌گوید: این من نبودم که سقراط را برای نوشتن انتخاب کردم. این سقراط بود که من را برای از او سخن گفتن انتخاب کرد. به من وارد شد. در من نشست. خانه کرد و باعث شد تا من از او بنویسم. متن : به گزارشخبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)همزمان با پنجمین دور اجراهای نمایش سقراط در تالار وحدت، نمایشنامه آن به چاپ سوم رسید. این نمایشنامه نخستین بار توسط انتشارات میردشتی، در سال 1394 در هزار نسخه به چاپ رسید و تمام شد. امسال این کتاب، در انتشارات نودا -در هر چاپ هزار نسخه- منتشر شد و در کمتر از 2ماه به چاپ سوم رسید. با اتمام چاپ سوم، انتشارات نودا در نظر دارد که چاپ چهارم را به صورت دوزبانه منتشر کند. با حمیدرضا نعیمی درباره این نمایشنامه گفت وگویی داشته ایم که در ادامه می آید. در ابتدا بفرمایید که چرا برای نوشتن نمایشنامه به سراغ یکی از فلاسفه یونان باستان رفته اید؟ موضوعی که به نظر، چندان پرفروش نیست. من فکر می کنم این نگاه شخصی شماست که نمی تواند یک قاعده باشد. هر کسی به فراخور سلیقه یا تخصص خودش کتابی را برای مطالعه انتخاب می کند و از آن لذت می برد. گاهی روی یک کتاب، در بازار خیلی تبلیغ و سرمایه گذاری می شود، ولی آن نتیجه ای که ناشران می خواهند در فروش و استقبال مخاطب اتفاق نمی افتد و در نهایت ما می بینیم که روی پیشخان کتاب فروشی ها باقی می ماند. ولی به طور معمول، کتاب های فلسفی پرفروش نیست. من اعتقاد دارم از زمانی که کتاب های افلاطون به شکلی سلیس و ساده تر توسط بزرگ مرد ادبیات ایران، استاد محمد علی فروغی، ترجمه شدند و در دسترس عموم قرار گرفتند تا به امروز، خیلی ها در طول این هشتاد، نود سال این آثار را مطالعه کرده اند. و این کتاب ها، همچنان تجدید چاپ می شود. که تجدید چاپ یک کتاب اگر مبنای حمایتِ دولتی نداشته باشد، نشانه این است که مخاطب از آن استقبال کرده است. در تمام این سال ها رمان هایی که با نگاه فلسفی نوشته شده اند بسیار موردِ توجه قرار گرفته اند. اگر تیراژ کتاب در مملکت ما پایین است، یک بحث دیگر است. جای تاسف و خفت است وقتی کتاب در سرزمین تمدن، شعر و ادب به تیراژ 300 و 500 نسخه یا در نهایت هزار نسخه می رسد، البته سال هاست که این زنگ خطر به صدا درآمده است اما مسؤلِ دلسوز و بابرنامه ای برای حل آن وجود ندارد. آثار فلسفی در ریشه و جان آدم ها جای دارند. این نکته را هم در نظر بگیرید که ما تا قبل از اینکه فلسفه یونان را داشته باشیم، در ایران حکمت خسروانی را داشتیم. حکمت خسروانی، همان فلسفه ایرانی است. فلسفه ای که قبل از سقراط، افلاطون، ارسطو و خیلی از فیلسوفان دیگر وجود داشته است. اگر سهروردی، شیخ اشراق، آن را از طریق بررسی آثار بزرگانی همچون ابوسعید ابوالخیر، حلاج، بایزید بسطامی، عطار و حتی حافظ بررسی و احیاء نمی کرد شاید امروز ما نمی دانستیم افلاطون تحت تاثیر حکمت خسروانی بوده است. بسیاری نظریه مُثُل افلاطون را منطبق با نظریه و حکمت خسروانی ایرانیان در ارتباط با نور و تاریکی می دانند. در طول سالیان ما هم از خود ضربه های فراوانی خوردیم و هم از دیگران. از خودمان به این شیوه ضربه خوردیم که وقتی هر حکومت، سلسله یا پادشاهی رأس کار می آمد، تمام آثار پیش از خودش را نابود و انکار می کرد. حتی خدمات آنها را پوچ و حقیر و نشانه هایی از خیانت می دانست. برای همین دستور می داد همه چیز را نیست و نابود کنند تا تاریخ در این مملکت با نام او ثبت شود. و به این ترتیب می بینیم که آثار این مملکت به راحتی نابود می شوند. اگر چه گاهی به صورت سینه به سینه و شفاهی باقی ماندند و گاهی هم یک اثر جرح و تعدیل شده به طرز معجزه آسایی به دست ما رسیده. مثل گات ها در اوستای زرتشت. که ما امروزه روز، بخشی از فلسفه و حکمت خسروانی را در این نوشته ها و دعاها می بینیم. بخشی هم ضربه ای بوده که دیگران از بیرون به ما می زدند. من از تنها فیلسوفی که در دنیا متنفرم ارسطو است. چرا؟ او بزرگ ترین دشمن ایرانیان بوده است. وقتی الکساندر یا اسکندر می خواست به ایران حمله کند، نزد استادش ارسطو رفت. ارسطو به او گفت وقتی به ایران رسید هیچ کتاب و مکتوبی از پارسیان باقی نگذارد. اسکندر این توصیه استادش را با تمام وجودش انجام داد و همه کتاب ها را در کتابخانه ها و پستو ی خانه ها از بین برد تا تنها جایی که به عنوان منشاء دیالوگ و فلسفه در جهان ثبت یا شناخته شود، یونان باشد. و ما امروز آبشخور فلسفه غرب باشیم، در حالی که فلسفه غربی ریشه در فلسفه شرقی دارد. شما همین حالا هم می توانید ریشه فلسفه و عرفان شرقی و ایرانی را در گفتار و کردار یک پیرمرد روستایی در دورترین ده کوره ها ببینید؛ چنان از خاک و آب و گیاه و حیوان و انسان و روز و شب صحبت می کند که پس صحبت هایش رد نگاهی عمیق و فلسفی را می توانید درک کنید. این نگاه فلسفی از کجا می آید؟ این ها اتفاقی یا از سر تصادف نیست؛ و من نمی توانم بپذیرم که گفته شود ملت ایران، آثار فلسفی را دوست ندارند. پس چه دوست دارند؟ آثار مبتذل و سطحی را دوست دارند؟ پس چرا رمان های آلبر کامو مثل طاعون، سقوط، یا آثار ژان پل سارتر مثل تهوع، چرخ دنده، آثار یوستین گودر مثل راز فال ورق یا دنیای سوفی، یا مالون می میرد اثر ساموئل بکت، و ده ها اثر فلسفی دیگر به چاپ چندم رسیده اند؟ بسته به این است که ما از چه کتابی در زمینه فلسفه و با چه ترجمه ای حرف می زنیم. یا درباره این کتاب در نشست ها و جلسات مختلف و نشریات برای معرفی به مخاطب چگونه عمل می کنیم. امیدوارم چنین استنباط نشود که من سراغ فلسفه یونان رفته ام چون نسبت به داشته های سرزمینم بی باور یا بی ایمان و بی اعتقاد هستم. در حال که از این پس قصد دارم بیشترین وقتم را برای نوشتن و اقتباس از آثار ایرانی بگذارم؛ و بیش از پیش در مورد فلسفه ایرانی سواد و درک و دریافت خودم را بالا ببرم. لازم است این را بگویم که این من نبودم که سقراط را برای نوشتن انتخاب کردم. این سقراط بود که من را برای از او سخن گفتن انتخاب کرد. به من وارد شد. در من نشست. خانه کرد و باعث شد تا من از او بنویسم. مهم ترین وظیفه من این بود که تا می توانم او را خوب بنویسم. خوب نه به معنای خوب نشان دادن سقراط که به معنای خوب درک کردن اوست؛ حتی اگر به او انتقاد داشته باشم یا در او ایرادی ببینم. من در این اثر سعی کردم یک اثر فلسفی را به شکل تئاتری نشان دهم. تئاتر جایی برای فلسفیدن نیست. ذات فلسفه کند است. در حالی که تئاتر از بین خون و کشمکش و درگیری شکل می گیرد. اگر قرار باشد که دو تا آدم روی دو تا صندلی بنشینند و با هم بحث فلسفی کنند، این برای هیچ مخاطبی جذاب نیست که به تئاتر آمده تا یک داستان را ببیند. او در گام نخست می خواهد که از داستان سرگرم شود. و در گام بعدی، اگر ایده و تفکری در آن اثر باشد درگیر شود. من هنگام نوشتن یک اثر در گام نخست به این فکر می کنم که آیا این داستان ارزش بازنمایی، روایت و نشان دادن دارد؟ آیا خود من به عنوان کسی که تئاتر را عاشقانه دوست دارم، اگر کس دیگری این داستان را نوشته بود، لذت می بردم؟ اگر این اتفاق برای من به شکل کشف و شهودی بیفتد، شک نمی کنم که آن را بنویسم؛ چه یک داستان عامه پسند باشد، چه یک داستان فلسفی. در نمایشنامه شما به نگاهی که آریستوفان در یکی از نمایشنامه هایش به سقراط داشته، اشاره شده است. اگر امکان دارد، کمی در مورد این نمایشنامه و نگاه آریستوفان به سقراط توضیح دهید. یونان 2500 سال پیش، عصری را تجربه می کند که بزرگ ترین دستاورد حکومتی- اجتماعی و بشری معروف به عصر طلایی یا دموکراسی در آن اتفاق افتاده است. پریکلس اجازه داد که هنرمندان، شاعران و نمایشنامه نویسان، حتی در آثار کمدی خود، او را نقد کنند و به ریشخند بگیرند. چیزی که امروزه در ساختار حکومتی کشور ما پذیرفتنی نیست. مثلا اگر من از یک مقام یا یک جریان منتسب به نهادی که تماما بر ایران حکومت می کند انتقاد کنم، ممکن است با اتهاماتی نظیر تشویش اذهان عمومی، به خطر انداختن امنیت ملی، توهین و افترا و ... مواجه شوم و مورد پیگرد قرار بگیرم. اما این اتفاق در 2500 سال پیش و به طور مشخص در آتن اتفاق می افتد. یادمان باشد که ما وقتی از یونان حرف می زنیم از اسپارت و تِب و کرت و... حرف نمی زنیم. ما فقط از دولت شهری به نام آتن حرف می زنیم که در آن معماری، مجسمه سازی، کتابت، آکادمی، مجلس، فلسفه، سفسطه، شعر و تئاتر و... دموکراسی وجود دارد. دیگر دولت شهرهای یونان تقریباً وحشی و بربر بودند و از طریق کشتن و غارت و جنگ افروزی ارتزاق می کردند و زندگی شان را می گذراندند. آتن بارها مورد حسادت و جنگ دیگر دولت شهرها قرار گرفت که طولانی ترین آن ها جنگ 28 ساله آتن با اسپارت ها موسوم به جنگ های پلوپونزی است. این یک واقعیت است که همه چیز آتن، آدم را حیرت زده می کند؛ حماسه هایش، اساطیر و خدایانش، تراژدی ها و کمدی هایش، معماری و شهرسازیش، جشنواره دیونیزوسش وشعر و فلسفه اش. در این دوران به نمایشنامه نویسان که در اصل شاعر بودند اجازه داده شد که همه چیز را به نقد بکشند. یکی از نویسندگان این دوران، آریستوفان بود که به راحتی به خودش اجازه می داد با آثارش، جامعه و آدم ها را زخمی کند و به چالش بکشد. یکی از افراد هم عصر او سقراط بود که در نمایشنامه ابرها به سختی مورد ریشخند واقع شد. سقراط ابتدا فیلسوف نبود، سوفیست بود. یعنی جزء کسانی بود که با فن بحث کردن و خطابه، آدم ها را گیج می کرد؛ و به این وسیله باعث به هم ریختن یا جوش خوردن یک بحث و جریان می شد. اما آرام آرام و از یک دوران به بعد، سقراط از سفسطه و سوفیست ها فاصله گرفت و به جرگه فیلسوف ها پیوست؛ به گونه ای که هیچ کس سوفیست بودن او را به یاد نمی آورد. جز همان کسی که باید؛ یعنی آریستوفان. آریستوفان به خیلی ها حسادت می کرد. یکی از آنها هم اوریپید بود؛ درام نویس پرنبوغی که تحت تاثیر بحث ها و تفکرات سقراط بود. بین اوریپید و سقراط دوستی نزدیک و عمیقی وجود داشت. همه معتقدند بخشی از نبوغ اوریپید، مرهون بحث های او با سقراط و تحت تاثیر تفکرات اوست. اوریپید هم از زهر قلم آریستوفان در امان نبود. آریستوفان در نمایشنامه ابرها که خوشبختانه به دست ما رسیده و در ایران هم به همین نام ترجمه شده است، سقراط را یک شارلاتان نشان می دهد. یک سوفیست که برای گذران زندگی اش، دست به هر کار شیادانه ای می زند. هیچ وقت ثبت نشده که سقراط نسبت به تصویری که از او در این کمدی یونان باستان ثبت شده، اعتراضی کرده باشد یا جوابیه ای داده باشد. این نشان از بزرگی اوست که این قدر زیبا با نقد و نگاه دیگران نسبت به خودش برخورد می کند، حتی اگر با شخصیت، تفکر و منش او در تعارض باشد. به طور کلی کاراکتری که شما از سقراط ارائه دادید، نه فقط در مقابل آریستوفان، در مقابل همسرش حتی و در دادگاه هم همین طور است. اما سوالی که پیش می آید این است که به جز متون فلسفی، آیا متون دیگری در مورد زندگی نامه سقراط وجود دارد؟ به طور کلی، همه آنچه که ما از زندگی سقراط می دانیم، به قلم دیگران است و نه خودش. به عبارتی، او هیچ اثر مکتوبی از خودش به جا نگذاشته است. حتی گفته می شود که سقراط کتاب خوان نبوده. این افلاطون بود که در مکالماتش، یکی از پایه های دیالوگ هایش را شخصیتی به نام سقراط گذاشته است. اما این سقراط، آیا سقراط واقعی است یا خود افلاطون است که به نام سقراط ثبت شده است؟ به صورت قطع و یقین نمی توان گفت که این سقراط فلسفی که افلاطون ارائه داده، خود سقراط است. برخی هم این آیرونی یا همان طنز سقراطی را که در آثار افلاطون بررسی می کنند را منتسب به سقراط واقعی می دانند نه افلاطون. هیچ کس افلاطونِ عقل گرا و گاه مستبد را طناز نمی داند. هرچند یکی از زیبایی های شخصیت افلاطون تناقض های شدیدی است که در بعضی از نظریات و اظهارات او دیده می شود. اگر جایی از ورود شاعران به مدینه فاضله ی خود جلوگیری می کند، در جایی دیگر مقام یک شاعره، مانند سافو را تا حد الهه گان و خدایان هنر بالا می برد. می گوید؛ الهه گان هنر، 9 تا هستند و با سافو می شوند 10 تا. اولین نظریه ضد تئاتر که به ثبت رسیده، نظر افلاطون است که می گوید؛ اساسا باید تئاتر را قدغن کرد. چون حکومت و جامعه را به فساد می کشاند. در حالی که تمام مکالماتش را بر اساسِ ساختار دیالوگ نوشته است. من لذت می برم از این که یک نفر به راحتی، این قدر متناقض باشد. قهرمان مشت زنی است اما اهل اندیشه و بحث هم است. مدت ها برده و در کشتی های زمان خود پارو زن بوده و دارد، اما رؤیای او آزادی ست؛ از همین رو، رازهای پنهانی برای کشف دارد. با این حال من سقراطی که افلاطون خلق کرده را به سقراط واقعی نزدیک تر می دانم تا سقراطی که گزنفون یا کسنفون ثبت کرده اند. گزنفون یا کسنفون یکی دیگری از شاگردان سقراط است و بعد از نوشتن نمایشنامه سقراط، خیلی افسوس خوردم که چرا این شاگرد او را در نمایشنامه نیاوردم. بعدها که دیگر راه بازگشتی نبود از خودم سؤال می کردم؛ من که افلاطون را نوشتم، چرا کسنفون را ننوشتم؟ این شاگردش چه ویژگی هایی دارد؟ گزنفون هم مانند دیگر شاگردان سقراط، عاشق استاد خود بود. خود او آدمی متفکر و عاشق فلسفه بوده. تنها منبعی که سقراطی کاملا معمولی، انسانی و به دور از فلسفه به ما نشان می دهد و باعث می شود تا ما در مورد زندگی شخصی او اطلاعاتی به دست بیاوریم، کتابی به نام زندگی سقراطی است که توسط گزنفون نوشته شده و سال ها بعد از اینکه سقراط اعدام شد، گزنفون وظیفه خودش دانست که این کتاب را بنویسد. ما از طریق این اثر، با سقراطی آشنا می شویم که در کوچه و بازار با پاهای برهنه می گردد، با زن غرغرو و بداخلاقش درگیراست، با شاگردانش به خانه یک روسپی در خارج از شهر آتن رفت و آمد دارد. آن ها به آنجا می روند، می نشینند و بحث می کنند و این زن روسپی با گشاده رویی از آنان پذیرایی می کند و به بحث هایشان گوش می دهد. یعنی روشنفکر بوده است؟ نه! اصلا چنین چیزی در موردش نوشته نشده است. آن کاراکتری که من پرداخت کرده ام چنین ویژگی های روشنفکرانه ای دارد. اگر نه در زندگی سقراطی کسنفون، چنین کاراکتری با چنین مشخصاتی دیده نمی شود. روسپی ای که اهل مطالعه است و بعدها دست از روسپی گری برمی دارد و به سیسیل می رود، یا مادرش را در باغچه حیاط خانه اش دفن کرده تا تبدیل به گل های زیبا شود، زاییده ذهن من، برای خلق شخصیت تئودوته بود. اسم تئودوته در آن منابع هست یا خیر؟ بله. اسم تئودوته و اسامی دیگری که در نمایشنامه آمده، اسم های واقعی هستند. به عنوان مثال، کاراکتر دباغ که بعدها خودش علیه سقراط دادگاه تشکیل می دهد، وجود دارد و جزء سران شهر بوده. یا در میان شاگردان سقراط، یک آنارشیست به نام آریستیپوس بوده. در نهایت می خواهم بگویم که ما الان دو اثر ارزشمند داریم؛ یکی زندگی سقراطی اثر کسنفون که از او یک کاراکتر معمولی و درگیر زندگی روزمره نشان می دهد که برای برخی برخورنده است؛ زیرا هیچ نشانی از سقراطی اندیشمند در سقراط این کتاب نیست. اما در آثار افلاطون ما تمام مدت با بُعد فلسفی زندگی سقراط مواجه هستیم. من برای خلق این شخصیت در نمایشنامه سقراط، این دو وجه را با هم مد نظر قرار دادم. یکی از کاراکترهایی که در کار شما هست و جذابیت بسیاری دارد، شاعر زنی به نام سافو است که فکر می کنم به بسیاری از وجوه او به خاطر مسائل ممیزی اشاره نکرده اید. آیا از سافو کتاب یا اثری باقی مانده است؟ بر مهراب تو، بز سفید من، گزیده ای از اشعار سافو با ترجمه استاد علی عبداللهی است که به فارسی ترجمه و منتشر شده است. نشر مشکی. این کتاب را پیش تر خوانده بودم. قبل از اینکه سقراط را به صورت جدی بخوانم؛ حیرت زده شدم از این که در دورانی که شاعران بزرگی مثل هومر و هوراس می نویسند و وزن و سجایای مطول و سنگینی برای روایت و زبان آثارشان انتخاب می کنند، و یا شاعرانی مثل اشیل، سوفوکل، اوریپید به شعر دراماتیک می پردازند و دیگر بزرگان، به یکباره، یک زن شاعر می آید و شعرهایی می گوید که ما را به یاد هایکوهای ژاپنی می اندازد؛ بسیار کوتاه و با اوزانی که خودش خلق می کند. انگار برای یونانی ها، او نیمای شعر نو فارسی است. یعنی کسی است که به یکباره اوزان را به هم می ریزد و شعرهایی می گوید بسیار ساده و دل انگیز، درباره موضوعات روزمره و به ظاهر پیش پا افتاده که دغدغه ی دیگران نیست. گاهی برای دخترش کله ایس شعر می گفته. شعرهایی چنان کوتاه و ساده که آدم می گوید؛ مگر ممکن است که یک نفر در کنار بزرگان، چنین ساده شعر بگوید. مثلا می گوید؛ تو آمدی، زیبا/ تو به راستی آمده ای!/ اما در دل، سرشار تمنایم از تو/ آتش اشتیاق فسرده است. یکباره می بینید که مثل هایکوهای ژاپن است. مثل آن که می گوید؛ ای حلزون!/ از کوه فوجی بالا برو/ آرام/ آرام احساس می کنید اشعار سافو مثل هایکوها لطیف هستند و یک احساس ناب در آنها موج می زند. می گوید؛ بر دخترم/ نام کله ایس نهاده ام/ طلا گلی که نه به کرسوس توانمند و نه به دیگرانش نخواهم سپرد/ تا به وقتش آن قدر آرام و شاعرانه اند که دیگر شاعران او را تمسخر می کردند. یکی از شاعران رم باستان به نام سنکا می گوید؛ ما اصلا حق نداریم سافو را شاعر بنامیم. این چه زبان خنده دار و سبکی است که یک شاعر می تواند داشته باشد. اما من وقتی با او آشنا شدم، به یکباره قلبم فرو ریخت و با خودم گفتم؛ مگر ممکن است که یک نفر، 2500 سال پیش، این قدر نگاه متفاوتی داشته باشد. زندگی او اصلا طوفانی ست. چرا تا به حال هالیوود از او فیلم نساخته جای سؤال است؟ اگر همین حالا هالیوود با من قرارداد ببندد، حاضرم یک فیلمنامه بزرگ اسکاری در مورد سافو برای آنها بنویسم.(می خندد.) این زن با وجودی که شوهری ثروتمند و دختری به نام کله ایس دارد، از جایی به بعد بر علیه نظام مرد سالار یونان باستان، آن هم صد سال پیش از سقراط می شورد و تلاش می کند تا به تساوی حقوق زن و مرد برسد. همین مساله باعث می شود که او از شوهرش جدا شود و به زندگی عجیب و غریب هم جنس خواهانه تن دهد. بالطبع از جامعه یونان طرد و به جزیره دورافتاده ای تبعید می شود. او در این جزیره، هم شعرهایش را می نویسد و هم مدرسه ای دایر می کند تا به دختران جوان نوشتن و خواندن و همسرداری و رقص و موسیقی آموزش دهد، تا آن قدر با کمالات و بزرگ جلوه کنند که هر مردی در برابرشان تعظیم کند. اما درد تنهایی آن قدر عمیق می شود که موجب می شود در یکی از روزها و در همان سنین جوانی، سافو خودش را از صخره ای به پایین پرت کند و خودکشی کند. تصویر سافو بر روی برخی از سفال ها با لباسی زیبا حک شده است. خوشبختانه تعدادی از شعرهای سافو به دست ما رسیده و همان طور که گفتم کتابی از او هم به فارسی ترجمه شده است. من بر اساس کتاب هایی که خواندم متوجه شدم که سقراط صد در صد، خدایان یونانی را انکار نمی کرد، اما به آنها باور کاملی هم نداشت و آنها را نقد می کرد. سقراط وقتی می خواهد بمیرد، در آخرین لحظات جمله عجیبی می گوید؛ از طرف من برای خدای پزشکی، آسکیلیپوس، یک خروس قربانی کنید. به شکرانه رهایی از رنج زندگی. با این که او مرگ را بخش خوب زندگی می داند، و در آخرین لحظات حیات خویش تقریبا با احترام از خدایان نام می برد اما باطناً به یک تک خدایی اعتقاد داشته است. گاهی عده ای فکر می کنند که من برای گرفتن مجوز از شورای نظارت یا هر جای دیگر نوشته ام که؛ آن چیزی که به صلاح من و شما است را فقط خدا می داند. من برای گرفتن مجوز در سقراط هیچ دیالوگی ننوشته ام. این باور سقراط به تک خدایی در جاهای مختلف دیده شده است. گاهی سقراط دیده شده که 4، 5 ساعت در حالت ایستاده در حال غور و تفکر بوده است. من در مرحله طرح داستان درگیر این فکر بودم که عالم متافیزیکی را چگونه می توانم به صورت فیزیکی در کارم نشان دهم؟ یکباره سر و کله سافو پیدا شد و این ایده که سقراط در سر و خیالش با یک زن بزرگ دیالوگ دارد و با وجود اوست که به عالم مردگان پا می گذارد. این ایده ای بود که در هنگام نوشتن طرح داستان نمایشنامه سقراط به آن رسیدم. اما گفته شما را قبول دارم که آنچنان که باید و شاید به سافو نپرداخته ام. البته به کاراکترهای دیگر هم زیاد نپرداخته ام؛ مثل افلاطون، آریستیپوس و... من آنها را در جایگاه خودشان به عنوان کاراکتر فرعی قرار داده ام و این که چه تاثیری بر سقراط داشته اند و چه تاثیری از او گرفته اند. در این نمایشنامه، سقراط را در حصار چهار زن قرار داده اید؛ زانتیپه؛ همسرش، تئودوته؛ روسپی، سافوی شاعر و مده آ. چرا این چهار زن را در کنار هم قرار دادید؟ من در مرحله طراحی داستان خواستم که کاراکتر اوریپید را هم وارد نمایش کنم. اوریپید درام نویس بزرگی که چندین بار جایزه جشن دیونیزوس را به دلیل نوشتن نمایشنامه های بزرگ گرفته و دوست صمیمی سقراط و بسیار از او تاثیر گرفته بود. اما وقتی به این نتیجه رسیدم که از اوریپید نمی توانم به همان اندازه ای بهره ببرم که از کاراکترهای دیگر، تصمیم گرفتم بهترین و اثرگذارترین کاراکتر نمایشی او را بر صحنه نشان دهم. تا به این وسیله جامعه آن روز آتن را نشان داده باشم که چقدر جامعه زنده ای است؛ طوری که از بالاترین تا پایین ترین طبقات آن با تئاتر درگیر و در ارتباط هستند. حتی کسی مثل افلاطون که با تئاتر ضدیت دارد و می گوید که؛ تئاتر باید قدغن شود در این زمان و موقعیت، از تئاتر و درام دفاع کند. این همان بخش متناقض و تضاد در نظرهای افلاطون هست که من سعی کردم در نمایشنامه ام نشان دهم. پس آوردن نمایشنامه مده آ در این نمایش، به خاطر کارکرد های دراماتیک آن هست. می توانستم کاراکتر هلن را بیاورم که جنگ تروا به خاطر او اتفاق افتاده است. اما هلن، کاراکتری عمل گرا نیست. مده آ زنی است که دست به عملی می زند که سال هاست درباره اش مطلب می نویسند که آیا واقعا کاری که او کرده درست است؟ اینکه به خاطر انتقام از شوهرش، فرزندانش را می کشد یا به خاطر رسیدن به عشقش، برادرش را می کشد و به کشورش خیانت می کند، این کاراکتر آن قدر عجیب بود که می توانست یک صحنه ناب را در نمایش من ایجاد کند؛ برای آن فصلی که نمایش اجرا می شود و پشت بند آن، بحث و نقدی که راه می افتد. چیزی که ما امروز در جامعه مان نداریم. که یک فیلم، یک نمایشنامه یا یک شب شعر برگزار شود و در جامعه تاثیرگذار باشد. یکی از چیزهایی که هنر و هنرمند را زنده و تازه و خلاق نگه می دارد، موضوع نقد است. در عصر شکسپیر نقد وجود داشته. در طبقات پایین، مردم می نشستند و اگر نمایشی بد بود یا بد نوشته شده بود، در همان جا نقد می شد. مردم گوجه و سیب و هر چیز گندیده را به طرف صحنه پرت می کردند. من می خواستم نشان دهم که نقد در جامعه آن روز وجود داشته و کاراکتر مده آ هم یکی از زیباترین کاراکترهای نمایشی است که خلق شده است. پس به خاطر نشان دادن همین جامعه زنده است که سقراط را در حصار این چهار زن نشان داده اید؟ نه لزوماً... چون هر کدام از این کاراکترها کارکردها و تأثیرات خاص خودشان را دارند. آن ها نماینده قشر یا یک دسته نیستند. فردیت دارند و به طور مستقل عمل می کنند. آقای نعیمی! شما یکی از داوران جایزه رادی بودید. سال گذشته جایزه رادی، به خصوص در حوزه نمایشنامه نویسی کمی پرحاشیه شد. این در حالی است که با توجه به نام آقای رادی، مسابقه نمایشنامه نویسی مهم ترین بخش آن است. اما این حاشیه ها فقط دامن جایزه رادی را نگرفت. در مسابقه نمایشنامه نویسی فجر هم با وجود این که برگزیدگانی معرفی شد، هیات داوران به انحاء مختلف نمایشنامه نویسان جوان را مورد نقد قرار دادند و آنها را محکوم کردند به ضعف درام نویسی و ارائه تصویر مستقیم جامعه بدون فیلتر نویسنده. الان که به ماجرا نگاه می کنید، فکر می کنید این نوع برخورد هیات داوران جایزه رادی می تواند به روند نمایشنامه نویسی ما کمک کند؟ قطعا نه! همان طوری که جایزه دادن هم نمی تواند به نمایشنامه نویسی ایران کمکی کند. چه بسا به نوجویانی با یک جایزه، امر مشتبه شده که نمایشنامه نویسی همین است و تمام. من اعتقاد ندارم که درست ترین کار را انجام داده ایم. ما برخوردی کردیم و منتظر تبعاتش هم بودیم. می دانستیم که شرکت کنندگان حتما اعتراض می کنند و ناراحت می شوند. اولین چیزی که اتفاق افتاد این بود که خیلی از این عزیزان گفتند که خود آن داوران، اصلا کی هستند؟ سطح علمی و توانایی شان در درام نویسی چه میزان است؟ یکی از عزیزان ما را درام نویسانی متوسط ارزیانی کرد. هیچ کس قبل تر و تا وقتی که اختتامیه برگزار نشده بود، چنین اظهاراتی نداشت. من هیچ وقت به خودم اجازه نمی دهم کسی را اسمال و مدیوم و لارج ارزیابی کنم. آدم یاد راسته قماش ها و بزازها در بازار می افتد. چون اگر چنین عنوانی به کسی بدهم، سریع از خودم می پرسم که؛ تو خودت کی هستی؟ اساساً من چگونه می توانم به کسی بگویم که تو نویسنده هستی یا نیستی؟ اما وقتی به من اختیاراتی داده شده که بر اساس آن اختیارات تصمیم بگیرم، تصمیمم را می گیرم. ممکن است برخورنده باشد، اما پیامدهایش را هم به جان می خرم. باید بپذیریم که سخت ترین نویسندگی جهان، درام نویسی است که این بدان معنا نیست که فکر کنیم رمان نویسی راحت است یا داستان نویسی یا فیلمنامه نویسی یا شعر؟ من فکر می کنم در یک دهه اخیر به درام نویسی خیلی نگاه ساده ای شده است. هر کسی احساس کرد که می تواند درام نویس باشد. یک درام حداقل باید دو دهه، سه دهه بعد از خودش دوام بیاورد. من معتقدم درام هایی که در جشنواره رادی نوشته شدند، با حفظ احترام به دوستان شرکت کننده، هنوز به آن بلوغی که باید نرسیده بودند. خیلی ها می گویند که؛ یعنی ما باید در حد چخوف بنویسم، مگر تو خودت در حد چخوف می نویسی؟ من هم جواب می دهم؛ که من در حد چخوف نمایشنامه ای ننوشته ام. اما اگر در جشنواره ای شرکت کردم که شما داورش بودید، می خواهم من را با متر و معیار آثار چخوف و شکسپیر داوری کنید نه با متر و معیار درام های ساده و معمولی، چون آن وقت باعث می شود که به کم قانع شوم. حرف ما این بود. قصد توهین نداشتیم. اما شاید صحبت یکی از داوران با واژه هایی که به کار برد، باعث این شائبه شد که دیگران فکر کردند که ما از موضع بالا به قضیه نگاه کرده ایم. در حالی که من لذت می برم وقتی که زبان آثار آقای علی شمس را می خوانم یا می شنوم. مگر آقای علی شمس در جشنواره رادی شرکت کرده بود؟ نه! عرض من درباره درام نویسی کشورم هست که بخشی از آن بسیار قابل احترام و ارزش است. من از کارهای آقای حسین کیانی، آقای حمیدرضا آذرنگ، آقای علیرضا نادری، اقای محمد چرم شیر، آقای محمد مساوات، آقای حسین پاکدل، آقای ایوب آقاخانی، آقای رضا گشتاسب، آقای محمد امیریاراحمدی، ، محمد رحمانیان، خانم هاله مشتاقی نیا، و... لذت می برم و اعتقاد دارم در درام نویسی کارهای بزرگی کرده اند. اصلا افرادی در حد و اندازه نام هایی که شما گفتید در این جشنواره شرکت نکردند. یعنی اگر جشنواره رادی انتظار داشت که چنین افرادی در جشنواره شرکت کنند، باید فراخوانی در این حد ارائه می دادند. اما نگاه عمومی به جشنواره رادی و سابقه برگزاری در دوره های قبل، این جشنواره را در حد دانشجویی و تازه کارها معرفی کرده است. این نقد شما را می پذیرم. باید حتما بنیاد و دبیرخانه این کار را می کرد. اما اولین چیزی که من پرسیدم این بود که چطور می شود جشنواره ای برگزار شود که تا یک ماه و اندی، فقط شصت نمایشنامه بیاید. و حدود دویست نمایشنامه در هفته آخر ارسال شود. به این ترتیب در تاریخ نمایشنامه نویسی دنیا ما رکورد زدیم. بسیاری از این آثار، غلط های املایی و انشایی داشتند. بسیاری از کسانی که این نمایشنامه ها را فرستاده بودند، حتی دو نمایشنامه نخوانده بودند که تفاوت شیوه داستان نویسی را با نمایشنامه نویسی بدانند. هنوز توضیح صحنه را شاعرانه می نویسند؛ شبی ولرم، فضایی روحانی، شبی تاریک و.... در حالی که توضیح صحنه، به طور مشخص باید عبوس و عینی نوشته شود. یا در توضیح حالت کاراکتر می نویسند؛ کمی مستأصل، مسخ شده، همچون مردگان، بی پروا و... بازیگر این حالات را چگونه باید کشف و بازی کند؟ من وقتی به این آثار نگاه می کنم، می گویم ما باید آن قدر بنویسیم تا بالاخره کاری از این میان دربیاید. ژان پل سارتر با آن عقبه تحصیلاتی و تفکری، هر کتابی که می نوشت، توسط ناشران به سخت ترین شکل مورد نقد قرار می گرفت و چاپ نمی شد. تا بالاخره آن اتفاقی که منتظرش بود برای رمان تهوع می افتد. پیش از آن، کلی کتاب نوشته بود، اما مدام به او می گویند؛ نه! نه!نه! اما از یک زمان به بعد می بینیم که یک قله بزرگ و اصیل نویسندگی سربر می آورد. چرا انتظار داریم با اولین و دومین نوشته ما، جامعه سر تعظیم در مقابل مان فرود آورد؟