خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 5 اسفند 1399 ساعت 14:04 http://www.ibna.ir/fa/naghli/303266/سفال-جزو-مهم-ترین-داده-ها-شواهد-دانش-باستان-شناسی -------------------------------------------------- مولف کتاب «سفالینهٔ گونهٔ موسوم به کوباچه» مطرح کرد: عنوان : سفال جزو مهم‌ترین داده‌ها و شواهد در دانش باستان‌شناسی است -------------------------------------------------- کتاب «سفالینهٔ گونهٔ موسوم به کوباچه» به روشن شدن پیشینه روابط ایران و قفقاز به‌ویژه از جهت فرهنگی و مبادلات تجاری و حتی سیاسی کمک می‌کند. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از روابط عمومی انتشارات علمی و فرهنگی، در سی وهشتمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی و در زیرگروه هنرهای تجسمی کتاب سفالینهٔ گونهٔ موسوم به کوباچه اثر پژوهشی فیروز مهجور از انتشارات علمی و فرهنگی توانست جایزهٔ بخش شایسته تقدیر را از آنِ خود کند. فیروز مهجور، باستان شناس بازنشسته گروه باستان شناسی دانشگاه تهران متولد ۱۳۳۹ و دارای دکترای باستان شناسی با تخصص فرهنگ و تمدن دوران اسلامی است. وی درخصوص موضوع کتابش گفت: سفالینه های کوباچه سفالینه های ایرانی است. سفال جزو مهم ترین داده ها و شواهد در دانش باستان شناسی است. معمولاً خیلی از آثار و مواد دیگر مانند چوب، پارچه، کاغذ و حتی آثار فلزی با اینکه مهم هستند، به مرور زمان در طبیعت آسیب می بینند و از بین می روند؛ اما سفال در عین حال که شکسته می شود، همچنان پایدار می ماند و همان قطعات شکسته هم برای باستان شناسان گویاست. سفال از جهات مختلف مانند کاربرد آن، محل تولید آن و اینکه تولید همان محل است یا وارداتی است، نحوه و چگونگی تولید آن، مثلاً دستی بوده، قالبی بوده یا چرخ ساز است؛ نحوه و چگونگی پخت و نوع کوره و میزان حرارت آن؛ یا اینکه لعاب دارد یا نه؛ منقوش است یا بی نقش؛ همۀ اینها مهم است. خود نقوش نیز مبین بسیاری از ویژگی های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی سازندگان و استفاده کنندگان آن سفالینه هاست. اینها می تواند تاریخ صنعت، فرهنگ و هنر یک مملکت و یک منطقه را در دوره های مختلف مشخص کند. وی افزود: ویژگی های سفال آن قدر اهمیت دارد که از قدیم فوت و فن کوزه گری به صورت یک ضرب المثل رایج شده است. خود لعاب به تنهایی، فوت و فن زیادی از لحاظ صنعت و هنر دارد. حتی از جنبه های سیاسی، برخی سفالینه ها اهمیت دارند. مثلاً برخی از حکومت ها و دولت ها در یک سری از این سفال ها نقش داشته اند، اینکه پشتیبانی کنند یا نه، خودشان استفاده کنند یا نه. مثلاً در دورۀ صفویه، شاه عباس اول، حدود سیصد سفالگر چینی را با خانواده، در ارتباط با تولید بهتر و بیشتر سفالینه ها یا چینی های آبی و سفید در داخل کشور، به ایران دعوت می کند. سفالینۀ مشهور زرین فام هم که خیلی مهم است، و در سامرا، در قرن دوم هجری تولید شده، به نوعی در دوره فاطمیان مصر اهمیت پیدا می کند. سفال های موسوم به کوباچه، اول بار در حدود ۵۰۰، ۶۰۰ ظرف سفالینۀ بزرگ، به صورت کاسه ها و بشقاب های پایه دار، که مانند دیس های میوه خوری هستند، آن هم عمدتاً سالم در منطقه ای از داغستان به نام کوباچه پیدا می شوند؛ در حالی که بسیاری از سفال های تاریخی، معمولاً به صورت قطعات شکسته به دست می آیند. این پژوهشگر ادامه داد: چه بسا ابتدا تصور می شد که این ظروف سفالین، تولید همان منطقه، یعنی کوباچه است ولی بعد به دلائل گوناگون، مشخص شد که مربوط به کوباچه نیست و از ایران به آنجا وارد شده است. مثلاً در آنجا کوره های سفالگری و جوش کوره پیدا نمی شود. یکی از شواهد بسیار مهم، کتیبه های فارسی، به ویژه به قلم نستعلیق و اشعار برخی شاعران بنام ایرانی مانند حافظ و شاه نعمت الله ولی روی این آثار است. یا نقوش دوران صفویه و صورت نگاری های تک چهرۀ مکتب اصفهان، بر روی بسیاری از آنهاست. در کتاب مشخص کرده ام که ممکن است آنها را با آثار فلزی به ویژه ابزار و جنگ افزارهای فلزی مانند شمشیر و سپر و نیزه که اتفاقاً در آن دوره به شدت مورد نیاز بوده، مبادله کرده باشند یا شاید حتی با نوجوانان و جوانان آنجا حالا به عنوان بنده و غلام یا هرچیز دیگر. بنابراین این سفال ها موسوم به کوباچه است؛ زیرا نه اینکه واقعاً متعلق به آن منطقه باشد؛ یعنی تولید آنجا نیست؛ از طرف دیگر سفال های شاخصی است که ابتدا تعداد زیادی از آنها در آنجا پیدا و شناسایی می شود و توجه ها را به خود جلب می کند. بنابراین نمی شود اسم کوباچه را نیاورد، چون به هرحال به این نام شناخته می شود. در عین حال ساخت کوباچه نیست، پس موسوم به کوباچه است. کاشی هم در واقع سفالینه است ولی کاربردش در معماری و بناست. نوعی شاخص و خاص است، لذا واژۀ گونه؛ یعنی نوع را در عنوان انتخاب کردیم؛ چنانکه می گوییم سفالینه یا کاشی گونۀ زرین فام یا گونۀ مینایی. مهجور در پاسخ به این سوال که آیا تحقیقات شما در این زمینه پیشینه ای هم داشته است؟ بیان کرد: تا به حال کتاب مستقلی راجع به این موضوع، چه در داخل و چه در خارج نوشته نشده است. در برخی جاها می بینیم یکی دو پاراگراف یا چند صفحه در یک کتاب به این موضوع اشاره یا پرداخته شده است. اما کتاب اختصاصی در این مورد نوشته نشده چون در اصالت این آثار ابهام وجود داشت و در ضمن آثار مکشوف و موجود هم در موزه ها و مجموعه های سراسر دنیا پراکنده اند. من هم با زحمت فراوان توانستم بسیاری از نمونه های این گونه سفال و کاشی را در موزه ها و مجموعه های داخلی و خارجی شناسایی و معرفی کنم. در داخل کشور، به موزه هایی نظیر موزۀ ملی، موزۀ مرحوم دکتر مقدم وابسته به دانشگاه تهران، موزۀ رضا عباسی، موزۀ آبگینه و سفالینه و موزۀ دفینه وابسته به بنیاد مستضعفان مراجعه و آثار را بررسی و بسیاری از نمونه ها را شناسایی و عکس برداری کنم. به هرحال از آنها به ویژه از نمونه های اصیل و مهم موجود در موزۀ ملی ایران، طراحی به عمل آمد. نیز نمونه های متعددی در موزه های خارجی مانند موزۀ متروپولیتن، موزۀ لوور، موزۀ ارمیتاژ، موزۀ بریتانیا، موزۀ استاتلیخ، موزۀ طارق رجب، موزۀ بروکلین، موزۀ اشمولین، مجموعۀ بارلو و مجموعۀ فریروساکلر و شناسایی و با عرضهٔ تصاویر جالب از آنها معرفی شدند. یکی از دوستان در بازدید از موزه ای در گرجستان، تصویر سفالی از این گونه را برای من فرستاد که روی آن کتیبه ای فارسی در چند قسمت به خط نسخ بود. این ها مشخص می کند این سفال به ویژه در دوران صفویه اهمیت داشته و عمدتاً در دوره صفویه تولید می شده، اما از زمان شاه عباس به بعد در عین تنزل، استمرار داشته است. حالا هم در برخی مناطق مثلاً خراسان، اطراف گناباد یا یزد نمونه های مشابه به نوعی یافت. مهجورهمچنین درباره زمان کار کردن بر روی این اثر گفت: این پژوهش از حدود سال ۸۴ شروع شد و چهار تا پنج سال طول کشید. اهمیت موضوع هم از چند لحاظ بود. یکی اینکه جای کار و قابلیت کار را داشت؛ چون راجع به این موضوع، مطالعۀ جدی صورت نگرفته بود. دیگر آنکه به روشن شدن پیشینۀ روابط ایران و قفقاز به ویژه از جهت فرهنگی و مبادلات تجاری و حتی سیاسی کمک می کرد؛ به خصوص آنکه عمدتاً هم این آثار مربوط به دورۀ صفویه بود که دوره ای فوق العاده مهم در تاریخ ایران است. گفتنی است فیروز مهجورعلاوه بر انتشار کتاب سفالینۀ گونۀ موسوم به کوباچه، سه کتاب دیگر آماده چاپ دارد. همچنین دارای ۷۰ مقاله است که ۱۹ تای آنها علمی پژوهشی است و مابقی در برخی مجلات و همایش های بین المللی و ملی، عرضه و چاپ شده است. از جمله این مقالات می توان به ویژگی های شهرسازی در شهرهای دورۀ صفویه، تأثیر سفالگری چین بر ایران در دوره صفوی، بررسی کتیبه های مسجد مدرسۀ شهید مطهری (سپهسالار) در مجلۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران و اشاره کرد.