خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 22 بهمن 1397 ساعت 8:00 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/271666/کتاب-سال-زحمات-20-ساله-ام-فرهنگ-بلوچی-نادیده-نگرفت -------------------------------------------------- گفت‌وگو با عبدالغفور جهاندیده برگزیده کتاب سال ایران عنوان : کتاب سال زحمات 20 ساله‌ام در فرهنگ بلوچی را نادیده نگرفت درباره فرهنگ و ادبیات بلوچی می‌توان ده‌ها کتاب نوشت -------------------------------------------------- عبدالغفور جهاندیده می‌گوید: زمانی که خبر دادند برگزیده کتاب سال شدم دلم آرام شد و خدا را شکر کردم که زحماتم نادیده گرفته نشده و مسئولان کتاب سال فعالیت‌ مرا دیده‌اند. متن : خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)-آناهید خزیر: فرهنگ بلوچی-فارسی (شامل بیش از شصت هزار واژه و اصطلاح بلوچی و معنی آن ها به فارسی) است که به کوشش عبدالغفور جهاندیده در دوجلد از سوی انتشارات معین منتشر شده و در سی و ششمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به عنوان برگزیده شناخته شده است. فرهنگ بلوچی-فارسی بیش از 60 هزار واژه و اصطلاح دارد و به برخی از ویژگی های زبان بلوچی، گویش های مهم بلوچی، گویش شرقی و گویش غربی، رابطه زبان بلوچی با زبان های باستانی ایران، بلوچی با پارسی باستان، بلوچی با پارسی میانه، رسم الخط زبان بلوچی و... پرداخته است. در گام نخست از خودتان و فعالیت هایتان برایمان بگویید. در رشته زبان و ادبیات فارسی تحصیل کرده ام و دکترای این رشته از دانشگاه علامه طباطبایی هستم. و از سال 1380 عضو هیات علمی و استادیارگروه ادبیات فارسی دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار هستم. پیش ازاین کتاب، چهار کتاب دیگر در حوزه ادبیات بلوچستان به چاپ رسانده و چندین مقاله علمی پژوهشی نیز در مجلات معتبر منتشر کرده ام. کتاب حماسه سرایی در بلوچستان در زمستان سال 1390به عنوان کتاب فصل شناخته شد. و در کنار آن، کتاب منظومههای عاشقانه بلوچی را نیز به چاپ رساندم. هر دو کتاب مذکور در مدت کمی نایاب شدند. منظومه مکُّران عنوان کتاب دیگری است که به چاپ رسانده ام و کتابی نیز درباره شاعر بزرگ فارسی گو و بلوچی گوی بلوچ، عبدالله روانبُد پیشِنی به طبع رسانده ام. چه شد که به فرهنگنامه نویسی روی آوردید به ویژه فرهنگ بلوچی. گذشته از دلبستگی و شوقی که در پژوهش در دنیای واژه ها داشتم، جای خالی فرهنگ بلوچی- فارسی در مطالعات ایرانشناسی و زبانشناسی و مردم شناسی ایران خالی بود. منبع محققان پیش از این تحقیقات محققان فرنگی بود که برای مدتی در بلوچستان زیسته یا ماموریت داشته اند. این جانب احساس کردم که با تدوین و تالیف این فرهنگ بتوانم به جامعه علمی و مردم کشورم به ویژه مردم بلوچ زبان خدمتی بکنم و نیاز پژوهشگران و علاقه مندان به زبان را تا حدودی برآورده کنم کار گردآوری این فرهنگنامه دو جلدی چند سال به درازا کشیده است؟ کار گردآوری فرهنگ بلوچی-فارسی را از سال 1368 هم زمان با معلمی در روستا آغاز کرده ام و تألیف این فرهنگ بیست سال زمان برده است. و شش هفت سال اخیر از پرکارترین روزهای زندگی ام بوده اند و کار آماده سازی فرهنگ، در این مدت، شبانه روز، وقت مرا گرفته بود. شیوه گردآوری واژه های بلوچی چگونه بوده است؟ زبان بلوچی زبان مادری من است این زبان دارای چند گویش و دهها لهجه است و تنوع لهجه ها و گویشها کار را بر من سختتر کرده است. شیوه تحقیق بیشتر میدانی و بخشی از آن کتابخانه ای بوده است. من با دلبستگی فراوانی که به پژوهش در این زمینه داشتم کار تدوین واژه ها و اصطلاحات را با تحمل همه مشکلات که بیشتر محققان میدانی مواجه هستند ادامه دادم شیوه گردآوری واژه ها نخست بر مبنای فیش نگاری بوده و و در طول این ۲۰ سال بیش از پنجاه هزار فیش فراهم شد. بیشتر منابع جمع آوری واژه، افراد روستایی به ویژه سالمندان بوده اند. اما در سالهای اخیر با رشد روش های پژوهشی و ظهور ابزارهای نوین ثبت و نگارش، فیش نگاری تا حدود زیادی جای خود را به ابزارهای رایانه ای داد. در کنار تحقیقات میدانی، صدها کتاب بلوچی را خوانده و یک یک واژه های مورد نیاز و ثبت نشده را همراه با نمونه و مثال ثبت و ذکر کرده ام. درباره زبان بلوچی و گویش های آن بیشتر بگویید. زبان بلوچی از خانواده زبانهای ایرانی است که در ایران کنونی، پاکستان، افغانستان و در عمان و برخی از کشورهای دیگر تکلم می شود. این زبان دارای چند گویش و چندین لهجه است تنوع لهجه ها بسیار زیاد است. اگرچه بلوچستان در شرق ایران واقع شده است اما زبان بلوچی به گروه زبانهای غربی ایران تعلق دارد و در واقع با زبانهای کردی و گیلکها و تالشی هم گروه است. مطابق نظر زبانشناسان، زبان کهن بلوچی به همراه زبانهای فارسی ، پشتو، کردی و آسی زبان های ایرانی نو را تشکیل می دهند نو به این معنی است که هنوز رایج هستند و مانند بسیاری از زبان های دیگر از بین نرفته اند. زبان بلوچی همچنانکه گفتم دارای چند گویش است و دو گویش مهم آن که در تحقیقات زبانی به آنها اشاره می شود عبارت اند از گویش غربی: که به آن مَکُّرانی نیز میگویند از این جهت که در مکران بیشتر کاربرد دارد. و اساس کار فرهنگی که نوشته ام بر این گویش است. گویش شرقی: این گویش در شمال و شرق ایالت بلوچستان پاکستان رایج و خود داری چند لهجه است. بخشی از مطالعات زبانی زبانشناسان فرنگی مربوط به این گویش است و در آن واج هایی وجود دارد که در گویش مکّرانی کاربرد ندارند. آیا ادبیات بلوچی در گذشته مکتوب بوده یا به شکل شفاهی زنده مانده است؟ ادبیات بلوچی بسیار کهن و پربار است و در یک سده اخیر به صورت مکتوب درآمده است. پیش از آن به صورت شفاهی و روایی بوده و راویان و خنیاگران حامل آن بوده اند و در میان مردم عامه نیز به طور گسترده رایج بوده است. و عامل حفظ این ادبیات پربار و کهن همین رواج گسترده و محبوبیت شعر در میان مردم بوده است این محبوبیت هنوز احساس می شود. رسم الخطی که در این کتاب به کار بردید چه معیاری دارد؟ رسم الخط به کار رفته در واژه ها و عبارات بلوچی، بلوچی است این رسم الخط ترکیبی از از الفبای فارسی و اردوست به علاوه نگارش واج هایی که مخصوص زبان بلوچی است تا بتوان راحت تر این زبان را خواند و نوشت. این رسم الخط را نخست سیدظهورشاه هاشمی از دانشمندان و زبانشناسان و محققان بزرگ بلوچی، به کار گرفت و از همان روزهای اول ارائه آن، برای ثبت آثار بلوچی از آن استقبال شد و امروزه بیشترین آثار بوسیلۀ این رسم الخط ثبت و ضبط می گردند. درباره سید ظهور شاه هاشمی و آثارش بیشتر بگویید. سید هاشمی ادیب، شاعر، محقق، زبانشناس و اندیشمند بزرگ معاصر بلوچ بود و نیاکانش در منطقۀ دشتیاری شهرستان چابهار می زیسته اند. و خود ساکن شهر کراچی بود. ایشان بنیانگزار تحقیق معاصر در زبان بلوچی است و آثار بسیاری از وی به جا مانده است. وی نخستین شخصی است که برای زبان بلوچی یک گویش معیار در نظر گرفت و هر کدام از آثار وی راهگشای ادیبان و شاعران و محققان است. همان طور که دانشجویان می توانند در رشته زبان های باستانی تحصیل کنند آیا این امکان برای زبان بلوچی وجود دارد و در دانشگاه ها دانشجویان می توانند در رشته زبان بلوچی تحصیل کنند؟ بله، زبان بلوچی ظرفیت آن را دارد که به عنوان یک رشته دانشگاه مستقلا مورد تدریس قرار بگیرد آثار ادبی زیاد و گسترده ای که در این زبان وجود دارد که بسیاری از آنها به چاپ رسیده است گواه بر این ادعاست. خوشبختانه با مجوز وزارت علوم دو واحد درسی زبان و ادبیات بلوچی برای عموم دانشجویان به صورت اختیاری در دانشگاه های سیستان و بلوچستان و دانشگاه ولایت ایرانشهر ارائه می شود و به تازگی نیز مجوز تدریس رشته زبان و ادبیات بلوچی در دانشگاه سیستان و بلوچستان صادر شده است. پیش تر گفتید که زبان بلوچی با زبان های باستانی ایرانی نیز پیوندی دیرینه دارد. در این باره نیز آگاهی بیشتری بدهید. زبان بلوچی از زبان هایی است که نسبت به زبان های خویشاوند خود کمتر دگرگونی پذیرفته است و این ویژگی را به راحتی می توان در واژگان و ساختمان دستوری آن مشاهده کرد. این زبان از نظر آوایی و واژگان بیشتر به زبان های ایرانی پیش از اسلام و فارسی دری خراسان بزرگ همانند است و برای روشن شدن کهنگی و اصالت ساختمان و واژگان این زبان مثال های گوناگونی را در مقدمه کتاب فرهنگ بلوچی فارسی آورده ام. آیا کتیبه ای از دوره باستان باقی مانده که به بلوچستان اشاره شده باشد. در دوره هخامنشیان با توجه به کتیبه های شاهان هخامنشی، بخش وسیعی از سرزمین بلوچستان به عنوان مَکا یاد شده است. امروزه نام مَکُران که بر ناحیه جنوبی و ساحلی بلوچستان اطلاق می شود به احتمال فراوان، از نظر ریشه با واژه مکا ارتباط دارد. چه آثاری را در دست چاپ دارید؟ در حال حاضر کتاب عروض شعر بلوچی را در دست دارم در این کتاب با پژوهش در آثار کهن و معاصر بلوچی به نتایج مهمی در زمینه وزن شعر بلوچی رسیده ام که با چاپ آن قطعا عروض دانان و ادیبان و شاعران از آن بهره خواهند برد و کمک شایانی نیز به چگونگی وزن شعر فارسی پیش از اسلام و فارسی عامیانه خواهد کرد. چند کتاب دیگر نیز در دست تالیف است از جمله تاریخ ادبیات در بلوچستان و تصحیح شعر چند شاعر کهن بلوچی. قصد دارید کتابی درباره فرهنگ و آداب و رسوم مردم بلوچستان بنویسید؟ فعلا با توجه به تالیف و آماده سازی چند اثری که نام بردم قصدی بر چاپ چنین کتابی نیست اگرچه مطالب و نوشته های گوناگونی در این باره دارم ولی بعدها اگر عمری باقی ماند به این کار هم خواهم پرداخت. دیدگاه تان درباره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران چیست؟ کتاب سال یک اتفاق بسیار مبارک در حوزه کتاب است و نمی دانم اسمش را جایزه بگذارم یا مراسم قدردانی و سپاس. کسانی که کتاب می نویسند وقتی قدردانی مسئولان را می بیند به خود می بالند که در این بزم فرهنگی شرکت کرده اند. کتاب کالایی ارزشمند است زیرا با فکر و اندیشه انسان سروکار دارد. جایزه کتاب سال گذشته از از جنبه های دیگرش، جنبۀ معنوی بسیار مفیدی دارد. از این که برگزیده این رویداد فرهنگی شدید چه احساسی دارید؟ زمانی که خبر دادند برگزیده کتاب سال شدم دلم آرام شد و خدا را شکر کردم که زحماتم نادیده گرفته نشده و مسئولان کتاب سال فعالیت مرا دیده اند. برای این کتاب، هر چند که رنج و زحمت بسیار کشیده ام خوشحالم زیرا این را خدمتی برای مردم شریف ایران و مردم بزرگوار بلوچستان می دانم. بسیار خرسندم که به این جایگاه دست یافتم. در این جا لازم می دانم از دست اندرکاران کتاب سال، ناشر کتابم (انتشارات معین) سپاسگزاری کنم. از بازخورد کتاب تان در بلوچستان و همچنین ایران بگویید. فرهنگ بلوچی-فارسی استقبال خوبی داشت و در کمتر از یکسال چاپ نخست آن تقریبا به پایان رسیده است. برخی از کتاب ها که چاپ می شود مدت ها در ویترین کتابفروشی های می ماند، اما خوشبختانه این کتاب با این که تخصصی است در یکسال اول، چاپ نخست آن به پایان رسید. در بلوچستان نیز از این کتاب بسیار استقبال شد و فروش خوبی داشت.