خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 3 خرداد 1398 ساعت 9:37 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/276076/جامعه-شناسی-جنگ-ایران-درگیر-ایدئولوژی-شده -------------------------------------------------- مولف «جامعه شناسی جنگ» درگفت‌وگو با ایبنا مطرح کرد: عنوان : جامعه‌شناسی جنگ در ایران درگیر ایدئولوژی شده است کنش جمعی چگونه در فتح خرمشهر ظاهر شد؟ -------------------------------------------------- علیرضا شایان مهر می‌گوید: جامعه‌شناسی جنگ در ایران درگیر ایدئولوژی شده و نتوانسته بسیاری از پیامدهای پس از جنگ را ببیند. متن : خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)ـ با اینکه 30 سال از اتمام جنگ در ایران می گذرد، اما هنوز هم جنگ تحمیلی در جامعه ایرانی حیات دارد و نفس می کشد. پیامدهایش را گاهی می توان روی در و دیوارهای شهرهای جنوب کشور دید و گاه روی آلام و دردهای نسل زمان جنگ و نسل های پس از آن. همین است که نمی توان چشم روی جامعه شناسی جنگ بست، جامعه شناسی که می خواهد سر بزنگاه های تاریخی برسد و در آینه تاریخ، فرصت ها و تهدیدها را ببیند. با این وجود جامعه شناسی جنگ در ایران فرصت بروز و ظهور نیافته و منابع بسیار محدودی با این رویکرد منتشر شده است. سالروز فتح خرمشهر نقطه عطفی در تاریخ جنگ تحمیلی است، نقطه ای که نشان دهنده به ثمر نشستن روح جمعی ایرانیان است که بر دشمن کارگر می افتد. پرداختن به چگونگی شکل گیری مای ایرانیان در جنگ و کارکرد آن در ادوار بعدی از دیگر موضوعاتی است که می توانسته در جامعه شناسی جنگ مورد سوال قرار گیرد. به همین بهانه گفت وگویی داشته ایم با علیرضا شایان مهر، جامعه شناس ایرانی و استاد سابق دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال که پیش از این هم سرپرست و مؤلف دائرةالمعارف تطبیقی علوم اجتماعی بوده است. شایان مهر از محققان علوم اجتماعی است که کتابی هم از او با عنوان جامعه شناسی جنگ منتشر شده است. با او درباره این کتاب، جامعه شناسی جنگ و ... گفت وگویی داشته ایم که در ادامه می خوانید: جامعه شناسی جنگ اگر چه در جهان صبغه دارد اما در ایران مورد توجه اصحاب علوم اجتماعی قرار نگرفته و شاید تعداد منابع منتشر شده در این حوزه به تعداد انگشتان یک دست نرسد. لطفا درباره جایگاه این حوزه در جهان توضیح دهید. جامعه شناسی جنگ در جهان موضوع جدیدی است و اساسا پس از جنگ جهانی دوم، احساس نیاز به بررسی مسائل جامعه شناسی جنگ مطرح شد و به صورت دقیق تر از 50 سال پیش این حوزه به صورت تخصصی در جهان کار شده است؛ بنابراین جامعه شناسی جنگ موضوع جدیدی است که بر اساس نیازهای کشورهای درگیر جنگ مطرح شده است. جامعه شناسی جنگ اما در کشورهای جهان سوم به دلیل غلبه مسائل سیاسی بر آن مورد توجه قرار نگرفته است. مسائل سیاسی که در کشورهای جهان سوم و به ویژه در ایران اجازه نداده جامعه شناسی جنگ رشد کند دقیقا چه مصادیقی دارد؟ جنگ اصولاً ادامه سیاست طبقاتی است به این معنی که یک گروه، طبقه، قشر و ... می خواهد اتوریته (قدرت) خود را بر طبقات دیگر تحمیل کند. پس جنگ یک امر سیاسی و ادامه سیاست است و اساسا ما آن را در کالبد سیاسی جستجو می کنیم. حال اینجا جامعه شناسی و علوم سیاسی هر کدام باید کار خودشان را بکنند. درست است که امر سیاسی ادامه اتوریته طبقاتی است اما گروه های شرکت کننده در جنگ و حوامع درگیر جنگ مسائلی دارند که به علوم اجتماعی مرتبط می شود. از آنجایی که سیاستمداران علاقه مندند همه چیز را زیر چتر خود بیاورند بحث های تخصصی درباره جامعه شناسی جنگ مغفول مانده است. در حوزه پزشکی و یا علوم پایه شما نمی توانید درجنگ موضوع را سیاسی کنید. به طور مثال وقتی رزمنده ای تیر خورده نمی توان از منظر سیاسی به آن نگاه کرد و اساساً درباره این حوزه، سیاسی نگاه کردن امکان پذیر نیست. جامعه شناسی جنگ می توانست در کشور ما خدمات خود را ارائه دهد اگر تحت تاثیر مسائل سیاسی نبود! پس به اعتقاد شما غلبه ایدئولوژی نتوانسته به علوم اجتماعی برای پرداختن به جنگ فرصت دهد. درست است؟ بله همین طور است و از سوی دیگر هم می توان این نکته را مطرح کرد که در کشورهای دیگر به دلیل اینکه نوعی پلورالیسم و تکثر گرایی وجود دارد، ایدئولوژی های متفاوتی هم وجود دارند و جامعه شناسی جنگ از این منظر امکان ظهور بیشتری دارد اما در ایران و کشورهای جهان سوم این ایدئولوژی تک صدایی است. نپرداختن به جامعه شناسی جنگ در ایران و نبود منابع در این حوزه چه لطماتی برایمان داشته است؟ ببینید به هر حال این کشور هشت سال درگیر جنگ تحمیلی بوده است. فارغ از هر اتفاق دیگری جنگ بین ایران و عراق بعد از جنگ جهانی دوم یکی از مهم ترین جنگ های قرن خودش است اما مردم ما با بسیاری از وجوه آن بیگانه اند گویی جنگ در ایران از یک سو با مفاهیمی مانند رزمنده و ارتش و از سوی دیگر با صدام، آمریکا و ... پیوند خورده است. در ایران مفاهیمی مانند وطن، سرزمین، اخلاق، ایمان و ... درگیر مفهومی به نام دشمن خارجی بودند. شما در کشوری مانند فرانسه می بینید که چگونه مزار یک سرباز گمنام مکانی برای بازدید همه گردشگران و شهروندانش می شود و به این نمادها احترام می گذارند اما در ایران این نمادها درگیر مسائل سیاسی شدند. گاهی به نظر می رسد به دلیل غلبه مسائل سیاسی حتی قداست زدایی هم از مفهوم جنگ تحمیلی و شهید می شود. همین طور است! ضمن اینکه در نظر بگیرید خوزستان، آبادان و خرمشهر بخشی از این سرزمین هستند و ما باید آن ها را در غالب یک هویت ملی ببینیم. حتی اگر هزار سال هم از جنگ بگذرد باز هم حوادث رخ داده در خرمشهر و فداکاری های مردم سرزمین ایران در آن برهه زمانی نباید فراموش شوند. یکی از ارزش های افزوده ای که جامعه شناسی جتگ می توانسته برای ما داشته باشد آسیب شناسی پیامدهای پس از جنگ است اما گویی این موضوع هم مورد غفلت واقع شده است. نظر شما چیست؟ من اصالتا آبادانی هستم و تجربه زیسته من در زمان جنگ و حوادث آن بسیاری از این پیامدها را نشان داد. زمانی که شهرهایی مانند آبادان، خرمشهر و ... درگیر جنگ و ظرف چند ساعت بمباران شدند،حجم زیادی از مردم آواره می شدند و ما می دیدیم که بسیاری از خانواده های آبرومند خرمشهری بعد از جنگ و آواره شدن درگیر چه مسائلی می شدند این ها بخشی از تاریخ و فرهنگ ماست که باید به آن پرداخته شود. بعد از جنگ سرنوشت آبادان را ببینید! بازمانده های شهدای ما درگیر اعتیاد شدند! جامعه شناسی جنگ در ایران این تصاویر را ندیده است! یکی دیگر از پیامدهای جنگ شیوع بیماری های چون بیماری های دستگاه گوارشی و سالک و ... است. بعد از جنگ جهانی دوم 60 میلیون نفر بر اثر بیماری های دستگاه گوارشی از بین رفتند و این ها باید در جامعه شناسی جنگ منعکس و مکتوب شود. شما در کتاب تان جامعه شناسی جنگ فصلی را اختصاص داده اید به کنش جمعی در جنگ! جایی که در جنگ ایران و عراق مصداق آن را می توان دید و در بزنگاه های تاریخی مانند فتح خرمشهر خودش را جلوه گر می کند. کنش جمعی در رویدادهای تاریخی مانند فتح خرمشهر چگونه معنا می یابد؟ در محاصره آبادان که دشمن به شکل یک نعل اسب از اروند رود تا بندر امام را گرفته بود، مردم از پیرزن و پیرمرد و جوان با هر وسیله ای که داشته اند در برابر دشمن از خود دفاع کردند. در خرمشهر هم همین اتفاق رخ می دهد بدین معنی که ایرانیان با هر ابزار و امکانی مقاومت می کنند. گروه های داوطلب در جنگ عموما نادیده گرفته شدند. چه بسا افرادی را در جنگ و فتح خرمشهر داشتیم که از روستاها داوطلبانه به جنگ آمدند، شهید شدند و برخی هم بعد از اتمام جنگ به مناطق خود بازگشتند. این ها در سکوت خبری مقاومت کردند. شما ممکن است افرادی مانند رسول کلانتری جوان 20 ساله ای که داوطلبانه در جنگ شرکت کرد و شهید شد را نشناسید! این کنش جمعی است! یعنی فرد بدون هیچ چشمداشتی وارد شود. باید جنگ را معتلق به خودمان بدانیم و برای حضور در جنگ امتیاز ملی بگیریم نه فردی! کنش جمعی یعنی برای ما پرچم مهم باشد نه خانواده! بنابراین کنش جمعی از آن مفاهیمی است که باید در جامعه شناسی جنگ مورد توجه قرار گیرد. استاد چرا آن مای جمعی که در وقایعی مانند جنگ تحمیلی و فتح خرمشهر می بینیم، به مرور و در بسیاری از مواقع پس از جنگ تضعیف می شود. پرداختن به این موضوعات در دستور کار جامعه شناسی جنگ در ایران بوده است؟ وقتی می توانیم از شکل گیری مای جمعی سخن بگوییم که بتوانیم رسانه، دانشگاه، بانک، اقتصاد ما داشته باشیم. با تک صدایی بودن نمی توانیم مای جمعی شکل دهیم. امروز مخاطبان به دلیل افزایش سواد رسانه ای می توانند تعارض را در رسانه ملی ببینند! آن هم مخاطبی که امروز به رسانه های ماهواره ای دسترسی دارد. از سوی دیگر حذف برخی کسانی که جنگ را دیده اند و برای ارزش های آن جنگیده اند به ما لطمه زده است. نکته دیکر اینکه ما نباید روی قانون اساسی، استقلال دستگاه قضایی و ... وقتی پای دشمن خارجی وسط است معامله کنیم و آن را تبدیل به جریان سیاسی کنیم. امروز بر سرماجراهایی که ترامپ با ایران دارد نباید بر سر این مفاهیم معامله کرد. باید سیستم و ساختار ما انسان ها را طوری تربیت کند که در چنین مواقعی بر سر ارزش های ملی و میهنی معامله نشود. انسانی که برای کشورش ارزشی قائل نباشد برای خانواده اش هم نیست و امروز کم کاری سیستم آموزش و پرورش ما گاهی نسلی را رقم می زند که با این ارزش ها بیگانه شده است. این مسایل باید در جامعه شناسی جنگ ما مورد توجه قرار گرفته و مکتوب شود. متاسفانه تا امروز اغلب این مسایل از دید جامعه شناسی جنگ بررسی نشده است.