خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 3 مرداد 1398 ساعت 9:00 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/278668/زیرساخت-های-اجرای-قوانین-مرتبط-مالکیت-فکری-کامل-نیستند -------------------------------------------------- بهروز وجدانی در گفت‌وگو با ایبنا مطرح کرد: عنوان : زیرساخت‌های اجرای قوانین مرتبط با مالکیت فکری کامل نیستند باید کمیته‌ای ملی برای انسجام‌بخشی به اجرای قوانین مرتبط با موسیقی تشکیل شود -------------------------------------------------- وجدانی می‌گوید: تا زمانی که وضعیت باثباتی در زمینه قوانین مرتبط با مالکیت فکری وجود نداشته باشد، خلاقیت‌ها بدون ترس شکوفا نمی‌شوند و همه خلاقیت خود را از ترس سرقت پنهان می‌کنند. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- احمد ابوالفتحی: مقوله کپی رایت و مالکیت فکری، از جمله مباحث بغرنجی است که اهالی اندیشه و هنر در سال های اخیر بسیار با آن دست به گریبان بوده اند. بهروز وجدانی، عضو بازنشسته هیئت علمی پژوهشی سازمان میراث فرهنگی که تحقیقات جامع و فراوانی در زمینه مردم شناسی موسیقی انجام داده و به تازگی کتابی را با نام موسیقی و مالکیت فکری منتشر کرده که علاوه بر مروری بر اسناد سازمان جهانی مالکیت فکری، راهکارهایی برای اجرایی شدن این قوانین در ایران ارائه می دهد. با او درباره این کتاب و چشم انداز اجرای قوانین مربوط به مالکیت فکری در ایران گفت وگویی کرده ایم: اکثر آثاری که تا پیش از کتاب موسیقی و مالکیت فکری منتشر شده است در حوزه مردم شناسی موسیقی بوده است. چه شد که به سراغ موضوعی رفتید که نسبت موسیقی با یک موضوع حقوقی و قانونی را بررسی می کند؟ تمام سابقه من در حوزه مردم شناسی است. عضو هیئت علمی مردم شناسی سازمان میراث فرهنگی بودم و در سال 1385 از آنجا بازنشسته شدم. همیشه در کنار مسئولیت های مرتبط با مردم شناسی و امور بین الملل در سازمان میراث فرهنگی داشتم، به تحقیق در زمینه موسیقی هم علاقه مند بودم و یکی از مسائلی که برای من وجود داشت این بود که اکثر تحقیقاتی که در حوزه موسیقی صورت می گیرد از سوی کسانی است که خودشان اهل موسیقی هستند و پژوهشگرانی از حوزه های دیگر کمتر به این موضوع می پردازند. همین باعث شد به عنوان کسی که عمر علمی خود را در حوزه مردم شناسی طی کرده است، به تحقیق در زمینه موسیقی علاقه مند شوم. مردم شناسی علم مطالعه فرهنگ هاست و مهمترین شاخصه فرهنگی هر ملت موسیقی است. رویکرد من به موسیقی مطالعه آن به عنوان یک عنصر فرهنگی بود و در این زمینه تعدادی مقاله و سخنرانی و کتاب بود و همه مطالعاتم در زمینه موسیقی از منظر مردم شناسی بوده است و در عین حال به جز فرهنگ تفسیری موسیقی که اولین کتاب من بود، تمامی تحقیقاتم مرتبط با جایگاه موسیقی در فرهنگ ایرانی بوده است. کتاب موسیقی و مالکیت فکری هم در حوزه مردم شناسی می گنجد؟ به نظر می رسد این کتاب را بیشتر بتوان در حوزه مدیریت فرهنگی طبقه بندی کرد. این کتاب پس از آن نوشته شد که ارتباط من با پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات شکل گرفت. سال ها پیش که اولین اجلاس کنوانسیون تنوع فرهنگی در پاریس برگزار شد سه نفر به عنوان نماینده ایران در این اجلاس شرکت کردیم. دو نفر از سازمان میراث فرهنگی و یک نفر از همین پژوهشگاه. ارتباطی که از همان جا شکل گرفت باعث شد من کتابی با نام عناصر مشترک هویت ملی ایرانیان را با این پژوهشگاه منتشر کنم که این کتاب هم از منظر موسیقی به هویت نگاه کرده بود. پس از آن کتابی با نام موسیقی ایرانی و هویت را با همین پژوهشگاه منتشر کردم که نگاهش به موسیقی به گونه ای کاربردی بود. یعنی به شکلی که مسئولین بتوانند با خواندن آن ذهنی چند جانبه نسبت به موسیقی پیدا کنند و بهتر بتوانند چاره ای برای مشکلات آن بیابند. در آن کتاب با نمونه های فراوان از موسیقی در نواحی مختلف ایران اثبات کرده ام که موسیقی شاخص ترین عنصر فرهنگی و هویت ساز در ایران است. در کتاب موسیقی و مالکیت فکری هم همان عوامل مردم شناختی و روان شناسی اجتماعی مهم و مورد توجه بوده است. از اساس چه شد که به فکر نوشتن این کتاب افتادید؟ من از سال 1380 به عنوان نماینده سازمان میراث فرهنگی در اجلاس های سازمان جهانی مالکیت فکری که مقرش در ژنو است شرکت می کردم و در حدود 10 جلسه در نشست های این سازمان شرکت کردم. پس از بازنشستگی من دیدم که اطلاعات زیادی را در زمینه کارویژه های سازمان جهانی مالکیت فکری دارم که بهتر است به صورت یک کتاب به دیگران هم منتقل شود. مسئله این بود که شرکت کنندگان در چنین اجلاس هایی که مطالب متنوعی هم در این زمینه نوشته اند اکثراً حقوق دان هستند و از منظر حقوقی به مسئله نگاه می کنند. کارگروهی که من در آن عضویت داشتم عنوانش فولکلور، دانش سنتی و منابع ژنتیکی بود و در این زمینه و نسبت آن با مقوله مالکیت فکری کمتر چیزی نوشته شده بود. همین انگیزه ای بود برای نوشتن این کتاب. تفاوت کار شما با کارهایی که از منظر حقوقی به مقوله مالکیت فکری پرداخته اند و تعدادشان هم کم نیست از چه جنسی است؟ من این افتخار را داشته ام که با اکثر کارشناسان حقوقی ای که کتاب هایی در زمینه مالکیت فکری کتاب نوشته اند نشست و برخاست داشته باشم. نکته اساسی ای که ایجاد تفاوت می کند، اختلاف در منظرهای تخصصی است. آن ها از منظر یک حقوق دان به موضوع نگاه کرده اند و من بیشتر بر جوانب فرهنگی مقوله مالکیت فکری تاکید کرده ام. البته من در این کتاب به مسائل حقوقی هم پرداخته ام ولی همه آن مسائل را هم از منظر فرهنگی مورد توجه قرار داده ام و کتاب مملو از مباحث فرهنگی است. یعنی در این کتاب راهکارهای فرهنگی برای امکان پذیر شدن اجرای قوانین مرتبط با مالکیت فکری ارائه کرده اید؟ به عنوان نمونه شما از لزوم مستندسازی سابقه موسیقیایی اقوام ایران به عنوان پیش نیاز اعمال قوانین مرتبط با مالکیت فکری گفته اید. از اساس کاربردی بودن تا چه میزان دغدغه این کتاب بوده است؟ هم درباره این کتاب و هم در مورد کتاب موسیقی ایرانی و هویت تاکید بر این بود که نحوه نوشتار کاربردی باشد. کتاب موسیقی ایرانی و هویت خوشبختانه باعث تغییری نگرشی در مدیران فرهنگی شد و حالا می بینیم که هر وقت از موسیقی سخن می گویند از جنبه هویتی موسیقی هم حرف به میان می آید. در این کتاب هم جوانب کاربردی بسیاری وجود دارد. در این کتاب من مطرح کرده ام که موسیقی یکی از عناصر شاخص میراث فرهنگی ناملموس است و بر این پایه نمی شود گفت فقط فلان وزارت خانه مسئول موسیقی است، هشت سازمان و ارگان و نهاد مرتبط با موسیقی هستند و اگر بنا باشد که برخوردی جدی در زمینه موسیقی صورت بگیرد باید کمیته ای ملی با حضور نمایندگان این هشت بخش و کارشناسان زبده هر بخش که دائماً عوض نشوند و با شخصیت حقیقی خود در این کمیته حضور داشته باشند شکل بگیرد تا فکری به حال موسیقی بشود. این هشت بخش را می توانید نام ببرید؟ من در کتاب دقیق گفته ام که کدام بخش موسیقی به وزارت ارشاد مربوط است، کدام بخش به سازمان میراث فرهنگی، به قوه قضائیه کدام بخش، وزارت امورخارجه، سازمان ثبت، صداوسیما، خانه موسیقی و... مربوط می شود و همه این نهادها باید در هماهنگی با یکدیگر به مقوله موسیقی بپردازند. مسائل مرتبط با موسیقی را با انداختن آن به گردن وزارت ارشاد یا صداوسیما نمی توان حل کرد. موسیقی جنبه های فرهنگی، تاریخی و حقوقی دارد و در هر یک از این جنبه ها با مسائلی دست به گریبان است، هر وقت هماهنگی ای در پرداختن همه جانبه به موسیقی حاصل شود امکان حل مسائل فراهم می شود. یکی دیگر از جنبه های کاربردی کتاب که شما هم به آن اشاره کردید مقوله مستندسازی است. این مسئله تا حد وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی هم پیش رفته است و مطلع هستم که دستور پیگیری مقوله آرشیو ملی صوتی و تصویری موسیقی را داده اند. این آرشیو نیازمند هزینه فراوانی است که موسساتی مانند خانه موسیقی از پس آن برنمی آیند و وجودش هم برای اثبات دعاوی مرتبط با مالکیت فکری در زمینه موسیقی الزامی است. بخشی از کتاب شما به زیرساخت های فرهنگی لازم برای رعایت مقوله مالکیت فکری می پردازد. از اساس اگر جوانب مدیریتی مرتبط با این موضوع را کنار بگذاریم آیا شما از کسانی هستید که معتقدید زیرساخت فرهنگی لازم در زمینه مالکیت فکری وجود ندارد؟ زیرساخت فرهنگی لازم وجود ندارد. هر معضلی در ظاهر ممکن است سیاسی، اقتصادی یا امنیتی باشد، اما در زیرساخت فرهنگی است. به عنوان نمونه مسئله ترافیک را آیا می شود فقط با چراغ قرمز و جریمه حل کرد؟ ما نیازمند کار درازمدت فرهنگی از کودکی هستیم. ما در طول تاریخ چندان به مقوله مالکیت فکری اهمیت نداده ایم. شما نقش و نگارهای زیبای بناهای تاریخی اصفهان را نگاه کنید. پای کدام یک از آنها امضای یک نقاش را مشاهده می کنید؟ نگرش این بوده که هنر موهبتی الهی است و نباید آن را وسیله ثروت اندوزی یا پست و مقام کرد. این نشان دهنده یک مسئله خیلی مهم فرهنگی است. یعنی ما ملتی هستیم که چندان به دنبال حق و حقوق خودمان نیستیم. این تفکر، تفکری بوده است که اتفاقا میراث سنتی ما در زمینه موسیقی را حفظ کرده است ولی اگر شما بخواهید وارد مسئله حقوقی جدید به نام کپی رایت شوید نیاز به ابزارهای جدید و نگرش های جدید دارید. در حال حاضر اگر ادعایی درباره سرقت ادبی یا هنری در زمینه موسیقی مطرح شود به دادگاه فرهنگ و رسانه ارجاع می شود و آنها برای اثبات از خانه موسیقی نظر می خواهند. آنها هم بر مبنای اسناد و موارد مستند می توانند نظر بدهند و تا زمانی که مستندنگاری دقیقی در این زمینه صورت نگیرد نمی شود در چنین مواردی با قطعیت نظر داد. بنابراین تا زمانی که بانک اطلاعاتی دقیقی در زمینه موسیقی نداشته باشیم با معضلات قابل توجهی در زمینه دعاوی حقوقی مربوط به مالکیت فکری مواجه خواهیم شد. بانک های اطلاعاتی ما در صداوسیما، ارشاد، موزه موسیقی و... پراکنده هستند و باید تجمیع شوند. در این شرایط شما چشم انداز آینده این مقوله را چگونه ارزیابی می کنید؟ به نظرم ما باید کار فرهنگی فراوانی در این زمینه انجام دهیم و تا زمانی که وضعیت باثباتی در این زمینه نداشته باشیم، خلاقیت ها بدون ترس شکوفا نمی شوند و همه خلاقیت خود را از ترس سرقت پنهان می کنند. آنچه ما به آن پرداختیم بیشتر در زمینه حقوق مالکیت فکری در داخل است. اما مسئله اساسی ای که اکنون وجود دارد پیوستن به کنوانسیون های جهانی مرتبط با کپی رایت است. هنگامی که ما در مورد اجرای قوانین داخلی با معضلاتی که به آن اشاره کردید مواجه هستیم آیا پیوستن احتمالی ما به قوانین بین المللی به اجرایی شدن قوانین منجر می شود؟ ما در بعد ملی به جز قانون آذرماه 1348 قانونی در زمینه حقوق مولفین و مصنفین نداریم. از این قانون پنجاه سال می گذرد و نیازهای روز را پاسخگو نیست. آن قانون در زمان خود بسیار پیشرفته و مترقی بوده است ولی تلاش هایی که برای به روزرسانی قانون صورت گرفته به نتیجه نینجامیده است. یادم است که در سال 1384 در همین پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات که ناشر کتاب من است، تیمی شکل گرفت برای تدوین لایحه جامع حقوق مالکیت فکری. آن گروه لایحه ای را تدوین کرد و دولت آن را برای تصویب به مجلس فرستاد ولی هنوز که هنوز است، آن لایحه تصویب نشده است. آن لایحه بسیار مدرن و پیشرفته می شد. پارسال خبر دادند اگر تا پایان سال 97 این لایحه تصویب شود بهتر است، در غیر این صورت تصویب آن به دور بعدی مجلس احاله می شود. در آن قانون هم از کنوانسیون های جهانی استفاده شده بود، هم از قوانین کشورهای پیشرو اسلامی و هم از قوانین کشورهای اروپایی و آسیایی و مجاور. این قانون حتی اگر تصویب شود هم معلوم نیست همانی باشد که تدوین کردیم. در بعد بین المللی چطور؟ در این کتاب به قوانین بین المللی هم اشاره کرده ام. در این بعد چند کنوانسیون وجود دارد که ما در هیچ یک از آنها عضو نیستیم. سازمان جهانی مالکیت فکری هم کنوانسیون های فرهنگی دارد و هم صنعتی. ما در بخش صنعتی از منظر پیوستن به سازمان جهانی مالکیت فکری از همه کشورهای منطقه جلوتریم ولی عضو هیچ یک از کنوانسیون های فرهنگی نیستیم. هر وقت صحبت پیوستن به کنوانسیون برن می شود ناشرانی پیدا می شوند که سنگ اندازی می کنند. ممکن است این ناشران درباره مسائل مالی مرتبط با اعمال قوانین این کنوانسیون راست بگویند ولی این نمی شود که به جای چاره اندیشی برای حل این مسائل به عدم اعمال قوانین فکر کنند. اگر عضو این کنوانسیون شویم شاید مقداری از نظر اقتصادی با گرانی مواجه شویم ولی از هزار جای دیگر برنده خواهیم شد. علاوه بر کنوانسیون برن، کنوانسیون رم هم هست که مربوط به اجرای موسیقی، استودیوهای ضبط موسیقی، برگزاری کنسرت و... است. اگر عضو آن کنوانسیون می شدیم مقدار زیادی از مسائل مربوط به سالن های ضبط و برگزاری کنسرت و... حل می شد، ولی ما عضو این کنوانسیون هم نیستیم. ما برای پیوستن به این کنوانسیون ها گیر فراوانی داریم ولی همه قابل حل هستند و در این کتاب داروهای وطنی و ارزان حل این گیرها را نوشته ام. ما حتی برای پیوستن به سازمان جهانی تجارت هم نیازمند سروسامان دادن به قوانین مربوط به هنر و مالکیت فکری هستیم.