خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 17 آذر 1398 ساعت 9:40 http://www.ibna.ir/fa/doc/longint/284057/همراه-ترجمه-متون-ویتگنشتاین-نیازمند-شرح-بومی-سازی-آرای-او-هم-هستیم -------------------------------------------------- گفت‌وگو با نویسنده کتاب «استدلال زبان خصوصی؛ ویتگنشتاین و مفسرانش» عنوان : همراه با ترجمه متون ویتگنشتاین نیازمند شرح و بومی‌سازی آرای او هم هستیم استدلال زبان خصوصی قلب کتاب پژوهش‌های فلسفی ویتگنشتاین است -------------------------------------------------- حسین‎‌پور می‌گوید: به هر حال زبان ویتگنشتاین سنگین و پیچیده است. این زبان باید بومی شود. ما به بومی کردن این اندیشه محتاجیم و معتقدم کتاب‌هایی که در شرح ویتگنشتاین نوشته شده‌اند در حوزه ترجمه باید اولویت داشته باشند. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- احمد ابوالفتحی:غلامرضا حسین پور در این گفت وگو تاکید دارد از آنجا که ما در سنت فلسفی ویتگنشتاین زیست نکرده ایم، برای فهم آرا و اندیشه های او نیازمند ترجمه شروحی هستیم که بر این آرا نوشته شده است. این کاری است که او در کتاب استدلال زبان خصوصی؛ ویتگنشتاین و مفسرانش انجام داده است. کتابی که به نظر می آید از آثار جدی و جالب توجه در حوزه فلسفه در سال های اخیر است و نشان از عمیق تر شدن نسل جدید اهالی ایرانی فلسفه در اندیشه ها و آرای فیلسوفان بزرگ جهان دارد: از اساس چه شد که به سراغ ویتگنشتاین رفتید؟ چرا ویتگنشتاین؟ واقعیت این است که ویتگنشتاین بزرگترین فیلسوف است. بسیاری این اعتقاد را دارند که ویتگنشتاین و کواین بزرگترین فیلسوفان قرن بیستم هستند. البته حکم دادن بر بزرگ بودن یک فیلسوف تنها برآمده از علائق شخصی نیست. در این زمینه معیارهای مشخصی وجود دارد. مثلاً باید ببینیم که آن فیلسوف چه تاثیری بر فلسفه های مختلف گذاشته است. شاید کمتر فیلسوفی مانند ویتگنشتاین وجود داشته باشد که در حوزه های مختلف فلسفی از قبیل فلسفه ذهن، فلسفه زبان، فلسفه دین، فلسفه هنر و... تاثیر گذاشته باشد. او فیلسوف بسیار عمیقی بوده و طبیعتاً انسانی که علاقه مند به فلسفه باشد به سمت شناخت ویتگنشتاین گرایش پیدا می کند. این شناخت هم می تواند در مورد تجربه زیسته او باشد و هم در مورد اندیشه ها و آراء او. گستره نفوذ ویتگنشتاین از حوزه فلسفه تحلیلی نیز فراتر رفته و در میان فیلسوفان قاره ای نیز کسانی هستند که در مورد او تحقیق می کنند. به عنوان نمونه فیلسوفی به نام استفان مال هال که آراء و نظراتش از جمله منابع من در کتاب استدلال زبان خصوصی بوده است، همان قدر در مورد ویتگنشتاین تحقیق می کند که در مورد هایدگر. در مجموع ویتگنشتاین فیلسوفی است برای همه زمان ها و مکان ها که از منظر توجه فیلسوفان قاره ای به او شاید در میان فیلسوفان تحلیلی استثناء محسوب شود. کدام خصوصیت در اندیشه ویتگنشتاین باعث شده که دو ساخت فلسفی که در برابر یکدیگر تعریف می شوند به آراء و نظرات او توجه نشان دهند و در مورد او به نوعی به یک اشتراک نظر نزدیک شوند؟ ویتگنشتاین این خصوصیت را در دوران متاخر اندیشه ورزی خود به دست آورد. اندیشه ویتگنشتاین به دو دوره متاخر و متقدم تقسیم می شود. پراگتاتوس یا رساله منطقی ـ فلسفی که مظهر دوران متقدم ویتگنشتاین است رساله ای بسیار فنی و تخصصی است اما او در دوران متاخر ویتگنشتاین از زبان آرمانی و تخصصی منطق جدید فاصله می گیرد و به سمت زبان معمولی می رود و می گوید زبان روزمره ما برای فهم مسائل فلسفی کافی است. شاید کمی پیچیده بودن زبانی که در دوران متاخر به کار می برد که به نظر برخی از این منظر رویکرد او شبیه به رویکرد فیلسوفان قاره ای است، در جلب توجه آنها نسبت به ویتگنشتاین موثر بوده باشد. حتی در بعضی از یادداشت های دوران متاخر ویتگنشتاین می شود نام هایدگر و هستی و زمان را هم مشاهده کرد. بر این پایه تصور می کنم قابلیت نزدیکی فیلسوفان قاره ای به اندیشه ویتگنشتاین متاخر، برآمده از نوع پروژه فکری ای است که او در این دوران برای خود اتخاذ کرده بود. برخی تاریخ فلسفه تحلیلی را به سه یا چهار دوران تقسیم می کنند. در دوره اول که نمایندگان شاخصش ویتگنشتاین متقدم، فرگه و راسل محسوب می شوند، زبان آرمانی و برآمده از منطق جدید بر فلسفه تحلیلی حکمروایی می کند. این دوران، دوران پوزیتیویسم منطقی است. دوره دوم، دوره ویتگنشتاین متاخر و مکتب آکسفورد است. امثال آستاین، رایل و سرل. دوره سوم دوره کواین و دیویدسون است و برخی به دوره چهارمی هم متعقد هستند که به فلسفه پساتحلیلی معروف شده است. کسانی مانند مال هال که نامش در همین گفت وگو برده شد گاه در همین نوع از فلسفه تحلیلی گنجانده می شوند. در این میان دوره دوم که ملک طلق ویتگنشتاین متاخر است، طبیعتاً دارای این قابلیت است که بتواند دیالوگی با فلسفه های قاره ای برقرار کند. کتاب شما به کدام ویتگنشتاین پرداخته است؟ متاخر یا متقدم؟ استدلال زبان خصوصی که نام کتاب از آن گرفته شده، محور کتاب پژوهش های فلسفی است که یکی از آثار بسیار شاخص ویتگنشتاین متاخر محسوب می شود. از اساس ویتگنشتاین در آنچه که به استدلال زبان خصوصی معروف شده است چه می خواهد بگوید؟ بخش اول کتاب پژوهش های فلسفی شامل 693 بند است. در این میان بندهای 243 تا 315 این کتاب به استدلال زبان خصوصی معروف شده اند. استدلال زبان خصوصی در واقع استدلال برای وجود زبان خصوصی نیست، استدلال برای رد زبان خصوصی است. این استدلال که می خواهد بگوید ما در واقع زبان خصوصی نداریم، نزد فرگه نیز پیشینه ای دارد و تا حدودی از او نیز متاثر است. فرگه نیز معنای خصوصی را رد می کند اما ویتگنشتاین بر این موضوع تمرکز فراوانی کرد. این مسئله به نوعی قلب پژوهش های فلسفی ویتگنشتاین را تشکیل می دهد. او این مسئله را رد می کند که ما با تجربه های خصوصی خودمان می توانیم از حالات و فرآیندهای ذهنی خودمان متاثر شویم و این حالات و تاثرها را به زبان بیاوریم. بنیان اصلی استدلال او در بند 258 است و ویتگنشتاین در بندهای دیگر با شیوه خاص خودش از مثال های روزمره و ملموس استفاده می کند تا این استدلال را تبیین کند که ما نمی توانیم زبانی داشته باشیم که واژه هایش فقط تنها برای گوینده اش معنا پیدا بکند. او اعتقاد دارد که زبان امری عینی و مشترک است. نظر او که متاثر از فرگه بوده است در رد نظرات امثال جان لاک، بارکلی، هیوم و... بیان شده که معتقد بودند ما از تجربیات خودمان از طریق یک معنای خصوصی و یک زبان خصوصی مطلع می شویم. شما در کتابتان هم استدلال زبان خصوصی را توضیح می دهید، هم نقدی بر این استدلال که از سوی کریپکی بیان شده است را توضیح می دهید، همچنین به نقد کریپکی می پردازید. این ساختار جالب و در آنچه می تواند روند ترویج دانش فلسفی در ایران نام بگیرد تا حدی بدیع است، چه شد که به چنین ساختاری دست پیدا کردید؟ در ذیل این سوال کمی درباره ساختار کتابتان هم توضیح دهید. کتاب غیر از مقدمه و درآمد که به ریشه های استدلال زبان خصوصی می پردازد، سه بخش اصلی دارد. در بخش اول تلاش شده هر یک از بندهای اساسی مرتبط با استدلال زبان خصوصی و به طور خاص بندهای پس از 243 به صورت اختصاصی توضیح داده شوند. این توضیحات تا بند 271 متمرکزتر است و از بند 271 به بعد گذراست. در بخش دوم کتاب قرائت کریپکی مورد بررسی قرار گرفته و بخش سوم پاسخی به کریپکی است. کریپکی مهم ترین شخصی است که در مورد این استدلال صحبت کرده است و قرائت او از این استدلال هم بسیار نامتعارف است. همان گونه که عرض کردم بندهایی که به استدلال زبان خصوصی معروف هستند از 243 تا 315 شماره گذاری شده اند، اما به اعتقاد کریپکی بند محوری این استدلال، بند 242 است و بر این پایه، او قرائت شکاکانه ای را به ویتگنشتاین نسبت می دهد و راه حلش هم راه حل شکاکانه ای است. در دوران معاصر کریپکی شبیه ترین و نزدیک ترین فرد به ویتگنشتاین ارزیابی می شود. او معتقد است که معنا در نزد ویتگنشتاین شکاکانه است و کسانی مانند کالین مک گین و پیتر هکر نیز به او پاسخ داده اند و این نظر را رد کرده اند. من نیز در بخش سوم کتاب از نظرات آنان برای نقد ایده کریپکی استفاده کردم. از اساس در بستر ایران نوشتن چنین کتابی و پرداختن به چنین موضوعی چه معنا و اولویت و اهمیتی دارد. چه شد که به سراغ نوشتن چنین کتابی رفتید؟ من به شخصه به خاطر سبک زندگی و نوع سلوک ویتگنشتاین به او و اندیشه هایش علاقه مند شدم. این درست است که در کشور ما هر چیزی این امکان را دارد که بدون آنکه خوب شناسانده شود به مُد تبدیل شود اما ایده من این بود که برای آنکه ویتگنشتاین خوب شناسانده شود، باید از کلی گویی دست برداریم. تصور من این است که بیشتر چیزهایی که در مورد ویتگنشتاین نوشته شده بسیار کلی هستند. می توانید ببینید که از میان چندین کتابی که در مورد ویتگنشتاین ترجمه شده است اکثرشان کتاب هایی هستند که مبنا را بر واکاوی کل فلسفه او قرار می دهند. هیچ کدام از آن کتاب ها به این شکل نتوانسته، یک مسئله از مسائل ویتگنشتاین را مورد بررسی قرار بدهند. تمام هم و غم من این بود که این استدلال را بند به بند روشن کنم تا ما بفهمیم ویتگنشتاین واقعاً چه گفته و از کلی گویی دوری کنیم. البته واقعیت این است که در زبان انگلیسی هم به جز اثر هفت جلدی هکر و بیکر که تفسیری از تحلیل فلسفی ویتگنشتاین ارائه می دهند، کتاب های بسیار کمی وجود داشت که فلسفه ویتگنشتاین را واکاوی کنند. این را هم بگویم که این کتاب درواقع پایان نامه من بوده و محمد سعیدی مهر در دانشگاه تربیت مدرس راهنمای من در نوشتن آن بوده اند. در پاسخ سوال قبلی به وضعیت پژوهش در مورد ویتگنشتاین در ایران اشاره کردید. می خواهم کمی در این زمینه دقیق تر شویم. این وضعیت را چگونه ارزیابی می کنید؟ آیا در این مسیر گام های رو به جلویی برداشته ایم؟ کسانی مانند دکتر سروش دباغ در این زمینه کارهای خوبی انجام داده اند. دباغ فلسفه ویتگنشتاین را بومی کرده و با زبان خودمان به آن پرداخته است. ما اگر بخواهیم ویتگنشتاین را بشناسیم، این که صرفاً آثار او را ترجمه کنیم چندان به کارمان نمی آید. ما باید به سمت ترجمه یا تبیین آثاری در مورد ویتگنشتاین برویم. به هر حال زبان ویتگنشتاین سنگین و پیچیده است. این زبان باید بومی شود. ما به بومی کردن این اندیشه محتاجیم و معتقدم کتاب هایی که در شرح ویتگنشتاین نوشته شده اند در حوزه ترجمه باید اولویت داشته باشند. کتاب هایی نظیر شرح هکر و بیکر، کتاب مال هال و دیگر کتاب ها از این دست. رویکرد ویتگنشتاین موجزنویسی و بهره بردن از کلمات قصار بوده است. اندیشه او باید شرح داده شود و شکافته شود. به هر حال او در سنت ما سخن نگفته و ننوشته است و برای ارتباط برقرار کردن با اندیشه های موجز او نیازمند شرح و بسط هستیم. صرف ترجمه آثار ویتگنشتاین که زیاد هم دیده می شود با وجود آنکه خوب است اما کافی نیست. آنچه جایش خالی است ترجمه شروح ویتگنشتاین است. در ادامه پروژه خود در حوزه پرداختن به آثار ویتگنشتاین چه کارهایی را در دست انجام دارید؟ روند تحقیقاتی من دو سویه است. لیسانس و فوق لیسانسم در حوزه فلسفه غرب بوده اما دکترایم را در حوزه عرفان گرفته ام. به همین خاطر در حوزه عرفان هم کار می کنم. اما در مورد ویتگنشتاین قصدم این است که شرح هکر و بیکر از پژوهش های فلسفی ویتگنشتاین را ترجمه یا گزارش کنم. یعنی قصد ترجمه این اثر هفت جلدی را دارید؟ ترجمه چنین کتابی کار خیلی بزرگی است. علاقه دارم این کتاب ترجمه شود و کارهای جانبی روی آن انجام بگیرد. این که چه زمانی با اشتغالات متفاوتی که دارم بتوانم به آن بپردازم بحث دیگری است اما به نظرم ترجمه این کتاب لازم است.