خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 26 بهمن 1398 ساعت 9:08 http://www.ibna.ir/fa/longint/286974/اثرگذاری-آل-احمد-جریان-ادبی-ایران-ناچیز -------------------------------------------------- نسبت جلال آل‌احمد با ادبیات و جامعه روشنفکری در ​گفت‌وگو با محمد کشاورز؛ عنوان : اثرگذاری آل‌احمد بر جریان ادبی ایران «ناچیز» بود -------------------------------------------------- آل‌احمد چه تأثیری بر جامعه روشنفکری و همچنین جریان ادبی ما گذاشته است؟ آیا او بیشتر یک نویسنده بود یا روشنفکر؟ محمد کشاورز به این پرسش ها پاسخ می‌دهد. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در فارس ـ احسان اکبرپور: نیم قرن پس از مرگ جلال آل احمد، شبح او هنوز بر سر جامعه روشنفکری ماست. نویسنده مدیر مدرسه پیشینه ای مذهبی داشت و روزنامه نگار و نویسنده بود، داستان و رمان و سفرنامه می نوشت و ازقضا در میان عامه مردم، شهرتش در ادبیات بیش از وجه روشنفکری کارش است. حالا اما بیش از 50 سال می گذرد از مرگ او. درباره وجوه کار روشنفکری اش بسیار گفته و نوشته اند و بر او تاخته اند، همان گونه که درباره کارش در ادبیات؛ اما آل احمد چه تأثیری بر جامعه روشنفکری و همچنین جریان ادبی ما گذاشته است؟ ویژگی های فرمی و تکنیکی داستان های او چیست؟ نثر و لحن داستان هایش چگونه است؟ و آیا او بیشتر یک نویسنده بود یا روشنفکر؟ برای بررسی این پرسش ها با محمد کشاورز داستان نویس شیرازی به گفت وگو نشستیم. نویسنده روباه شنی برخلاف آل احمد معمولاً در آثارش زبانی غیرمستقیم و داستانی دارد و روایتش را با طرح ابهام ها و پیچیدگی های فرمی و تکنیکی مطرح می کند. کشاورز در این گفت وگو بیشتر اما بر وجه روشنفکری جلال آل احمد تأکید دارد و معتقد است که نویسنده نفرین زمین به اندازه ای که بر جامعه روشنفکری تأثیرگذار بوده، تأثیر چندانی بر جریان ادبی ایران نداشته است. به عنوان نخستین پرسش، شما آل احمد را بیشتر یک روشنفکر اجتماعی می دانید یا یک داستان نویس؟ آل احمد بیشتر یک روشنفکر اجتماعی بوده است و آمدنش به سمت ادبیات هم به خاطر دانش ادبی اش بود. دانش ادبی آل احمد در سطح بالایی بود، اما همواره ذهنیتش آن بود که ادبیات را در خدمت تفکرات اجتماعی یا اهداف سیاسی ـ اجتماعی خود قرار دهد. همان طور که اشاره کردید، تعهد اجتماعی جلال بر کسی پوشیده نیست و او در داستان هایش هم تلاش می کند واقعیت های زندگی اجتماعی را با دیدی انتقادی ارائه کند. نگاهی که در اغلب آثارش هست و مشهورترین مثالش هم انتقادهای او به سیستم آموزشی در مدیر مدرسه است. اما آیا این نقدهای اجتماعی او، شکلی شعاری ندارد؟ زیست آل احمد در زمانی بوده که این نوع نوشتن، نه تنها در ایران بلکه در دیگر کشورهای جهان به نوعی باب بوده است. مثلاً در فرانسه هم نویسندگانی بودند که ادبیات را به عنوان ابزاری در خدمت اهداف اجتماعی می دانستند و درعین حال انسان هایی ادیب هم بودند. به این معنا که تکنیک نوشتن را به خوبی بلد بودند، داستان، رمان و فرم های مختلف ادبی را خیلی خوب می شناختند و به خوبی می توانستند ادبیات را در خدمت اهدافشان درآورند. بجز مقالات آل احمد که بحثی جدا دارد و او در آن ها مستقیم به سراغ موضوعات موردعلاقه اش می رود، می بینیم که او در مدیر مدرسه و برخی داستان های کوتاهش، در عین اینکه اهداف مشخص اجتماعی دارد؛ از پس تکنیک، فرم و زبان داستان به خوبی برمی آید. آل احمد حدود 40 داستان کوتاه و بلند دارد. به نظر شما این داستان ها به لحاظ فرم داستانی در چه سطحی است؟ آیا در داستان هایش (دست کم داستان های موفقش)، یک پیرنگ منسجم و مبتنی بر تکنیک وجود دارد؟ خیر. در همه داستان هایش چنین تجربه ای ندارد، اما در داستان هایی مثل گلدسته ها و فلک، بچه مردم، خواهرم و عنکبوت و به ویژه یکی از داستان های کتاب پنج داستان که در دوران پختگی اش نوشته شده؛ به نظر می آید آل احمد توانسته خیلی خوب به ادبیات ادای دین کند و بیشتر به فرم و تکنیک، و هنر ادبیات و ادبیتِ داستان نزدیک شود. بااین حال در داستان های اولیه آل احمد نوعی شعارزدگی می بینیم که در راستای اهداف از پیش تعیین شده او بوده و بر اساس همان اهداف، آن داستان ها را نوشته است. در آنجا به نظر می آید کار آل احمد ضعیف می شود و به لحاظ کیفی افت می کند. اما به هرحال آل احمد هم مثل هر نویسنده ای، مجموعه ای از داستان های قوی، متوسط و ضعیف نوشته است. آل احمد افزون بر مقاله و داستان، سفرنامه هایی مانند خسی در میقات و سفر به ولایت عزرائیل هم دارد که به نظر می رسد دست کم در این آثار گزارشگر خوبی است. به نظر شما تا چه اندازه عنصر زبان و لحن در آثار آل احمد پیش برنده یا مؤثر است؟ نوشته های آل احمد به دلیل تسلطش به زبان داستان و فرم به کارگیری و چینش کلمات، و همین طور لحنی که می توانسته بسازد؛ جذابیتی خاص داشت. یکی از نکات مثبت و تأثیرگذار سفرنامه ها و مقالات او، همین ایجاد لحن و نثر خاصش بود. در زمانه ای که بسیاری نثرهایی شلخته می نوشتند، آل احمد نثر خاص خود را به وجود آورد که با زبانی تندوتیز و شلاقی، به حال و هوای سیاسی ـ اجتماعی آن روزها بسیار نزدیک بود و مخاطبان جدی آن ادبیات هم آن نثر را بسیار می پسندیدند. آل احمد به هرروی به عنوان یکی از روشنفکران اجتماعی ما در دهه 30 و 40 مطرح است، اما آیا او تأثیری بر جریان ادبی ایران نیز گذاشت؟ به نظر من جلال آل احمد به آن اندازه ای که تأثیرگذاری اجتماعی و سیاسی داشته (که همان هم بیشتر بر بخشی از روشنفکران علاقه مند به ادبیات بود که نگاهی سیاسی به ادبیات و جامعه داشتند، زیرا اغلب روشنفکران آن سال ها بسیار مایل بودند که پشت مفاهیم ادبی پنهان شوند)، تأثیر چندانی بر جریان ادبی نداشته است و من آن تأثیری را که دیگر نویسنده های شاخص ایران بر جریان ادبی ما داشته و گذاشته اند؛ در آل احمد نمی بینم. مهم ترین دلیل این سخن آن است که امروز نمی توانیم ادعا کنیم کسانی بوده یا هستند که دنباله روی او یا با اثرپذیری از بخش ادبی آثار آل احمد داستان هایی نوشته اند. بااین حال آل احمد بخشی از تاریخ ادبی و اجتماعی ـ سیاسی ماست، خواندن این آثار، خواندن بخشی از تاریخ اجتماعی و ادبی ماست و حتما جوان ها در مسیر خواندن این آثار می توانند تأثیراتی بپذیرند و نوعی آگاهی به نگاه او به دهه 30 و 40 جامعه کسب کنند. از همین رو به نظرم دنبال کردن آثار آل احمد بی تأثیر نیست و می توان این آثار را خواند، با این هدف که متوجه شد یک نویسنده معتبر دهه 30 و 40 ایران، با چه بیان و لحنی می نوشته و چه نگاهی به جامعه خود داشته است.