خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 27 دی 1399 ساعت 11:01 http://www.ibna.ir/fa/note/301406/توهین-مقابله-به-مثل-ترازوی-فقه-اخلاق -------------------------------------------------- یادداشت مهمان؛ عنوان : توهین و مقابله‌به‌مثل در ترازوی فقه و اخلاق -------------------------------------------------- مصطفی سلیمانی، نویسنده، روان‌شناس و دانش‌آموخته فلسفه اخلاق، در یادداشتی، به تحلیل «توهین و مقابله‌به‌مثل» به مثابه یک معضل اخلاقی، و هم‌چنین کنکاش در آرای موجود در این زمینه از منظر فقه و اخلاق پرداخته است. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم - مصطفی سلیمانی: تعامل و ارتباط، جزء جدایی ناپذیر زندگی بشری است. از این رو، همواره میان افراد، تزاحم و تعارض هایی پیش می آید که به موجب آن، حقوق یکی، مورد تعدیِ دیگری قرار می گیرد. تقاص یا مقابله به مثل، قاعده و راهی است که برخی افراد برای اعاده حقوق پایمال شده صاحبان حق پیشنهاد می کنند. اقتضای این قاعده این است که برای مقابله، میان عملکرد فرد متجاوز و عملکرد فردی که درصدد استیفای حق شخصیِ خودش است، همانندی و مماثلت وجود داشته باشد؛ اما از آن جایی که اقدام فرد متجاوز، به دلیل ماهیتی که دارد، از نوع فعلِ حرام است، بدیهی است که مقابله به مثل، مقتضی ارتکاب فعل حرام خواهد بود. به عبارت ساده تر، فردی که مورد تجاوز قرار گرفته است، تنها در صورتی می تواند مقابله به مثل کند که فعل حرام فردِ متجاوز را مجدداً تکرار کند. اما به واقع، محدودیت ها و موانعی که در اجرای این قاعده وجود دارد، عملاً شرایط را برای صاحب حق به گونه ای مشکل می کنند که تقاص از جانب او، به نوعی مقابله به مثل از طریق حرام خواهد بود. مقابله به مثل از منظر فقها به اعتقاد برخی از فقها، قاعده مقابله به مثل، یک قاعده قرآنی است که جنبه بین المللی دارد؛ یعنی برآمده از فطرت و طبیعت و سویدای دلِ آدمی است. این فقها، لزوم مقابله به مثل و تقاص را دفع ظلم از مظلوم عنوان می کنند و بر همین اساس آن را عملی اخلاقی می دانند (مستند الشیعه، محقق نراقی، ج 17، ص 471-462). به عنوان مثال، محقق اردبیلی، مقابله به مثل را در تمامی امور، و در مقابل هرگونه تعدی و تجاوز جایز دانسته و فقط مواردی را که فی نفسه حرام هستند (مانند قذف) از حکم جواز خارج کرده است. او دایره مقابله به مثل را تا هرگونه فحش و ناسزایی که تلفظش ممنوع نباشد گسترده دانسته است. علاوه بر ایشان، علامه مجلسی نیز در جواز مقابله به مثل این طور می گویند که کسی که در ناسزاهای متعارف، مقابله به مثل می کند، شارع، مؤاخذه را از او ساقط کرده و گناهش را بر عهده شروع کننده قرار داده است (مرآه العقول، مجلسی، ج 10، ص 265). کتاب قاعده مقابله به مثل به تألیف یاسر صالحی، با مشروع دانستن مقابله به مثل، به ایراد ادله مشروعیت این قاعده و تبیین و تشریح جایگاه آن در ابواب فقه امامیه و حقوق بین الملل پرداخته و حفظ حیثیت مسلمین را مبنای عمل بر طبق این قاعده دانسته است. محقق خویی، آیت الله سید عبدالأعلی سبزواری، محقق اردبیلی، علامه محمدباقر مجلسی، آیت الله میرزا جواد تبریزی، آیت الله سبحانی و آیت الله علیدوست، از جمله فقیهانی هستند که با توجه به برخی مستندات، از جمله آیات قرآن، مقابله به مثل را جایز می دانند. روایات و سیره معصومین در مقابله به مثل بنا بر اعتقاد مشهور فقیهان، مقابله به ناسزا و توهین جایز نیست. عدم جواز مقابله به مثل در این موارد، به دلیل وجود محدودیت ها و موانعی است که حق مقابله به مثل را از تجاوزدیده سلب می کنند و به او اجازه نمی دهند که حق خود را استیفا کند. مخالفین مقابله به مثل در ناسزا و توهین، در رد این قاعده این گونه استدلال می کنند که اگر تجاوز از طریق امر حرام اتفاق افتاده باشد، مقابله به مثل با حرام جایز نیست. مقابله به مثل از منظر اخلاقی انتقام گرفتن را از آن جهت که خاستگاه ناسالم و اثرگذاریِ ناخوشایندی بر شخصیت فرد دارد، یکی از معضلات اخلاقی به حساب می آورند. انتقام گرفتن، که به نوعی پاسخ دادنِ بدی با بدی است، در واقع چیزی جز خالی کردن کینه و خشم نیست. اگر فردی بر این باور باشد که دیگری، خیر یا امر حقی را از او منع یا سلب کرده و به این ترتیب بدی و ضرری را متوجه او کرده است، می تواند با چنان خشمی درگیر شود که جز با مقابله به مثل و حتی زیاده از آن آرام نگیرد. در بخشی از کتاب جرایم علیه اشخاص نوشته حسین میرمحمدصادقی، در فصول مجزا در خصوص توهین و هتک حرمت، به عنوان جرایمی که علیه حیثیت معنوی اشخاص اتفاق می افتند سخن گفته شده و دیدگاه های فقهیِ موجود و مجازات ها تبیین شده اند. بررسی این دیدگاه ها در مجموع نشان می دهد که برخی فقها، با استناد به برخی آیات قرآن کریم، مقابله به مثل را از امور فطریِ انسانی، و عملی برآمده از سویدای دل او می دانند؛ بدیهی است که رویکردِ این چنینی در مواجهه با بدی دیگران، کاملاً با آن چه پیش از این در خصوص انتقام گرفتن گفته شد مطابقت دارد، اما آیا به واقع، مقابله به مثل، یک امر اخلاقی و مورد توصیه است؟ آیا اخلاق، که پیوسته به مفاهیمی هم چون عفو و گذشت تکیه می کند، می تواند موافق مقابله به مثل باشد؟ اگر قرار باشد سبّ با سبّ و توهین با توهین پاسخ گفته شود، به راستی جایگاه فضایل اخلاقی ای از جمله صبر بر بدیِ دیگران، خیرخواهی برای دیگران و کرامت به خرج دادن کجاست؟ در کتاب بررسی جرم توهین، تهدید، افترا به قلم فرهود مریدی، نویسنده با بررسی جرائم مربوط به هتک حرمت اشخاص، به طور مشخص به تبیین ماهوی توهین، ناسزا و هتاکی و جایگاه آن ها پرداخته است. مواضع نسبت به توهین، با توجه به تنوع دیدگاه های موجود، حتی در نزد افراد موافقِ مقابله به مثل نیز با یکدیگر متفاوت است. برخی توهین را کاملاً جایز و یکی از فضیلت های اخلاقی می دانند (به سازنده بودن آن اعتقاد دارند)؛ برخی توهین را به هیچ عنوان ناروا نمی دانند، اما برای آن فضیلتی قائل نیستند؛ برخی با دیده تردید به روا یا ناروابودن آن می نگرند و برخی آن را امری ناروا می دانند، اما در چند موردِ خاص، ناروابودن آن را انکار، و حکم به جواز آن می کنند. با این همه، آن چه که آشکار است این است که همه ما با شهود اخلاقی درک می کنیم که توهین کردن از منظر اخلاق هنجاری، یک امر مطلقاً ناروا است؛ زیرا ما به صورت ناخودآگاه میان آن کس که توهین می کند با آن که توهین نمی کند تفاوت قائل می شویم. ما در مقام مقایسه، توهین کردن را نسبت به توهین نکردن، یک امر خوب نمی دانیم و کسی را که توهین می کند مستحق سرزنش، و آن کس را که توهین نمی کند قابل ستایش می دانیم. از سویی دیگر، باید در نظر داشت که تحقق توهین در این است که امرِ موردِ توهین، از پیش، ارزش و احترامی داشته باشد و در اثر توهین، آن ارزش ها خدشه دار شوند، یا به کل نادیده گرفته شوند. در واقع، اگر امر مقدسی وجود نداشته باشد، عملاً توهین هم معنا نخواهد داشت و اتفاق نخواهد افتاد. مقدس بودن و ارزش و احترام داشتن، گرچه به سطح نگرش و دیدگاه های ارزشیِ کسی که امور را ارزش بندی می کند نیز بستگی دارد، اما با این حال نمی تواند همچنان مجوزی برای توهین باشد؛ زیرا این ارزش بندی، از فردی به فرد دیگر متغیر است. اما آیا صرفِ بی ارزش بودن یک امر برای یک فرد، مجوزی برای توهین از طرف او خواهد بود؟ به عبارت بهتر، آیا هر کس می تواند به هر چیزی که از منظر خودش بی ارزش و اعتبار است توهین کند؟ بدیهی است که بر اساس اخلاق اجتماعی، آدمی موظف است که در هر صورت، به اموری که برای دیگران ارزشمند است احترام بگذارد. به واقع، از ملزومات است که آدمی نسبت به اموری که برای دیگران مقدس است توهین نکند. جدا از همه دلایلی که برای اثبات ناروابودن توهین به دیگران ذکر شد، ذکر چند نکته و استدلال دیگر، به صورت مختصر، لازم به نظر می رسد. با توجه به قاعده زرین، هر کس توهین به ارزش ها و مقدسات خودش را عملاً ناروا و ناشایسته می داند، باید متقابلاً توهین به ارزش ها و مقدسات دیگری را نیز ناروا و ناشایسته بداند. به واقع، این قاعده وقتی اخلاقی خواهد بود که قابل تعمیم به همه انسان ها باشد. با توجه به این قاعده، انسان همان طور که به خودش اجازه می دهد برای خودش مقدسات و امور ارزشمندی داشته باشد و برای آن ها حرمت قائل است، به دیگران نیز حق می دهد که برای خودشان امور مقدس و ارزشمندی داشته باشند و دوست هم نداشته باشند که نسبت به آن ها توهینی بشود. نکته دیگری که کمک می کند به این موضوع از زاویه دیگری توجه شود این است که توهین به دیگری، در حقیقت و بیش و پیش از هر چیز، منحط کننده کرامت انسانیِ شخص توهین کننده است. یعنی به حکم اخلاق، هیچ انسانی حق ندارد به واسطه برزبان آوردن سخنان ناروا یا انجام اعمال ناشایسته، کرامت اخلاقی خودش را زیر سؤال ببرد و وسیله انحطاط اخلاقی خودش را فراهم کند. از منظر دیگر، توهین کردن به دیگری، به منزله واردآوردن رنج و درد غیر سازنده و غیرضروری به اوست. توهین، چه به شکل زبانی باشد و چه بدون لفظ شکل بگیرد، شکلی از خشونت ورزی نسبت به دیگری است؛ و از آن جایی که اعمالِ خشونت به دیگران، و واردکردن درد و رنج به آن ها، هر دو اعمالی غیر اخلاقی هستند، معلوم می شود که توهین کردن به دیگران، به شکل مضاعف، یک عمل غیراخلاقی است. با این اوصاف، وقتی توهین کردن از منظر اخلاقی امری ناروا است، پس انسان ها اخلاقاً حق توهین کردن به دیگری را ندارند.