خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 11 اسفند 1397 ساعت 11:57 http://www.ibna.ir/fa/doc/report/272544/دشواره-ها-تصمیمات-حیاتی-آینده-ایران-چیزهایی-هستند -------------------------------------------------- مروری بر مقالات ارائه شده در همایش سالانه انجمن علوم سیاسی ایران عنوان : دشواره‌ها و تصمیمات حیاتی آینده ایران چه چیزهایی هستند؟ انطباق ایده‌های هابرماس، آرنت، نورث و نیگل با وضع کنونی -------------------------------------------------- سعید مدنی می‌گوید: تنها از طریق واکاوی و شناخت رابطه بین قدرت اقتصادی و قدرت سیاسی در ساختار کنونی شناخت ریشه‌های بحران ممکن خواهد بود. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، دوازدهمین همایش سالانه انجمن علوم سیاسی ایران، روز پنج شنبه نهم اسفندماه 1397 در حالی برگزار شد که هوای شهر تهران در وضعیتی بلاتکلیف به سر می برد. گاهی ابری بود و گاهی آفتابی، گاهی سرد بود و گاهی گرم. در لحظاتی بهاری و در لحظاتی زمستانی. این وضع هوا نسبتی استعاری داشت با آنچه در همایش دوازدهم انجمن علوم سیاسی ارائه شد، همایشی که به آینده ایران می پرداخت، آینده ای مملو از دشواره ها و تصمیمات حیاتی. در این گزارش برخی از مقالات ارائه شده در این نشست را مرور کرده ایم. راهکار پشت سر گذاشتن بحران چیست؟ سعید مدنی در مقاله ای با نام دشواره بحران و برون رفت از آن که اولین مقاله ارائه شده در نشست اول همایش با نام ابرچالش های ملی بود، با تکیه بر ارائه تعریف هایی علمی از بحران و چگونگی تکوین آن به بررسی راه برون رفت از بحران پرداخت. وی با ارائه تعریفی که هابرماس از بحران ارائه کرده است، وضعیت امروز را بحرانی ارزیابی کرد. مدنی گفت: بحران به گفته هابرماس عبارت است از شرایطی که در آن جامعه تغییراتی ساختاری پشت سر می گذارد که برای ادامه موجودیتش جنبه حیاتی دارد. او همچنین گفت: هانا آرنت نیز معتقد است با وقوع بحران نظام ها تلاش می کنند تا مجدداً ساماندهی و بازسازی شوند تا امکان پاسخ به بحران را پیدا کنند و در نهایت به بحران مشروعیت پاسخ دهند. از این رو نظام های سیاسی که از انعطاف لازم برای پاسخ به بحران برخوردار نباشند مضمحل شده و در بحران غرق می شوند. به گفته مدنی: فرایند تکوین بحران بنا بر نظر لوسین پای عبارت است از: یک یا چند اختلال موجب ناتوانی نظام مستقر در ارائه راه حل برای مسائلی می شود که تا پیش از این قادر به حل آنها بوده است. از سوی دیگر نیز اختلال و بی نظمی ها افزایش می یابند و نظام مستقر موفق به مهار آنها نمی شوند. همچنین در شرایط تکوین بحران نظام مستقر قادر به انطباق خود با شرایط جدید نبوده و سخت و غیرمنعطف می شود. در چنین شرایطی است که گروه های مختلف سیاسی و اجتماعی و نظام مستقر راه هایی را برای خروج از بحران جستجو می کنند. سعید مدنی این پژوهشگر حوزه جامعه شناسی همچنین افزود: هر بحران در فرایند خود نهایتاً به یکی از دو وضعیت فروپاشی، از هم گسیختگی و مرگ دولت، نظام و ملت و یا اصلاح ساختار و تعویق و توقف بحران ختم می شود. ماهیت بحران در ساختاری کنونی را در پرتو اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی می توان توضیح داد. به این معنا که تنها از طریق واکاوی و شناخت رابطه بین قدرت اقتصادی و قدرت سیاسی در ساختار کنونی شناخت ریشه های بحران ممکن خواهد بود. به گفته مدنی: راه برون رفت از بحران ساختاری کنونی، اصلاحات ساختاری است. منظور از اصلاحات ساختاری به طور مشخص قطع رابطه متقابل قدرت سیاسی و قدرت اقتصادی از طریق حل تناقض نهادی سود نهادهای انتخابی، ایجاد شفافیت در درآمد نفتی و هزینه آن و سپردن مدیریت آن به نهاد انتخابی مستقل از دولت و تغییر سیاست های اقتصادی به سود بخش مولد و در جهت تحدید، کنترل و نظارت جدی بر دو بخش مالی و تجاری است. شش حلقه زنجیره انباشت سرمایه دیگر مقاله ای که در پنل اول همایش ارائه شد به محمد مالجو، مترجم و کارشناس حوزه اقتصاد سیاسی تعلق داشت. مالجو در مقاله اش که بحران های شش گانه اقتصاد سیاسی در ایران امروز نام دارد گفته است: نحوه تحقق شش حلقه زنجیره انباشت سرمایه در اقتصاد ایران طی سال های پس از انقلاب اصولاً موجد شکل گیری تدریجی شش بحران اقتصاد سیاسی در ادوار اخیر شده است. به گفته مالجو: در حلقه اول از زنجیره انباشت سرمایه، نوع تحقق تمرکزیابی ثروت و منابع اقتصادی در دستان اقلیت به زیان اکثریت توده ها از راه هایی غیر از تولید سرمایه دارانه بحران نابرابری گسترده در ثروت و درآمد و مصرف میان خانوارهای جامعه ایرانی را رقم زده است. در حلقه دوم، نوع تحقق کالایی سازی نیروی کار و از این رو مطیع سازی نیروی کار و ارزان سازی نیروی کارشان به بحران اختلال گسترده در بازتولید اجتماعی نیروهای کار انجامیده است. این پژوهشگر در ادامه گفت: در حلقه سوم نوع تحقق کالایی سازی طبیعت و از این رو ارزان سازی و دسترس پذیرسازی ظرفیت های محیط زیست به بحران تخریب فزاینده محیط زیست منجر شده است. در حلقه چهارم رشد سرطانی نسبت تخصیص منابع اقتصادی بخش های خصوصی و دولتی و شبه دولتی به فعالیت های نامولد (سوداگرانه در بخش های خصوصی و شبه دولتی و نیز تقویت سازوبرگ های ایدئولوژیک دولت در بخش های دولتی و شبه دولتی) مستقیماً بحران تولید ارزش در نقطه تولید را رقم زده است. محمد مالجو حلقه پنجم این زنجیره از منظر مالجو چنین خصوصیاتی دارد: در حلقه پنجم، از سویی قوت تقاضای موثر در بازارهای ملی برای محصولات خارجی و از سوی دیگر نیز ضعف تقاضای موثر در بازارهای بین المللی برای محصولات داخلی (صرف نظر از نفت و مشتقاتش) به بحران تحقق ارزش در بازارهای کالاها و خدمات منجر شده است. وی همچنین در توصیف حلقه ششم می گوید: نهایتاً در حلقه ششم نیز غلبه سرمایه برداری از اقتصاد ملی بر سرمایه گذاری در اقتصاد ملی به بحران انباشت زدایی در اقتصاد ایران انجامیده است. هنگامی که سطح بحران مربوط به یکی از حلقه های شش گانه زنجیره انباشت سرمایه از حد خاص اما پیشاپیش نامعلومی بالاتر رود، امکان گسستگی تمام عیار در حلقه های زنجیره انباشت سرمایه پدید می آید. گسستگی یکی از حلقه های زنجیره انباشت سرمایه در واقع پائین ترین سطح از مرحله اوجگیری بحران کنترل ناپذیری نظام اقتصادی خواهد بود. از جانبداری به سوی برابری جواد حیدری عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد نیز یکی دیگر از پژوهشگرانی بود که در پنل اول مقاله خود را ارائه داد. مقاله حیدری مشکله اصلی ما ایرانیان و گمانه زنی در مورد برون رفت از این وضعیت از منظر توماس نیگل و داگلاس نورث نام داشت. وی در ابتدا به تشریح نظرات این دو اندیشمند بر مبنای آثار اصلی آن ها و تبیین نسبت آن با وضع کنونی ایران پرداخت و گفت: اگر نظریه توماس نیگل را در کتاب برابری و جانبداری قبول کنیم که انسان ها دو جنبه کاملاً متضاد و اساسی دارند: جانبدار بودن و برابری خواه بودن و اگر نظریه داگلاس نورث را در کتاب خشونت و نظم های اجتماعی قبول کنیم که حکومت ها در طول تاریخ دو گونه بوده اند: حکومت های طبیعی با دسترسی محدود (معادل با جانبداری در نظریه نیگل) و حکومت های مدنی با دسترسی باز (معادل با برابری در نظریه نیگل)، در این صورت، بخشی از حاکمیت در ایران ما از مشروطه به بعد همیشه در حالت آرمانی اش به دنبال تحقق برابری به تعبیر نیگل و حکومت با دسترسی باز به تعبیر نورث بوده است و بخشی دیگر به دنبال جانبداری و حکومتی با دسترسی محدود. حیدری افزود: اگر قبول کنیم که بخشی از حاکمیت همیشه در حالت آرمانی اش به دنبال تحقق برابری و حکومتی با دسترسی باز بوده است، این سه تصور از برابری وجود دارد: سیاست حق ها سیاست آزادی: مبتنی بر عدم مداخله (توسعه سیاسی و آرمان آزادی)؛ سیاست شادکامی: مبتنی بر به بیشترین حد رساندن شادکامی بیشترین افراد (توسعه اقتصادی و آرمان رفاه)؛ سیاست بهروزی: مبتنی بر نظام اولویت بندی نیازها (توسعه پایدار و آرمان عدالت) می شود نتیجه گرفت که سه نوع اصلاحات داریم: اصلاحات مبتنی بر حق محوری (دولت اصلاحات)، اصلاحات مبتنی بر فایده جویی (دولت سازندگی) اصلاحات مبتنی بر برابری طلبی (دولت دوران جنگ)؛ در عین حال اگر قبول کنیم که بخش دیگر حاکمیت به دنبال جانبداری بوده است و همیشه دو اقدام موازنه قوا و مصالحه و سازش را پیگری می کرده است، می شود از تعارض میان برابری و جانبداری نیگل و حکومت های طبیعی با دسترسی محدود و حکومت های مدنی با دسترسی باز داگلاس نورث به مساله ما ایرانیان نگاهی تازه انداخت. وی ادامه داد: برابری همان آرمان بخش دموکراتیک و جانبداری همان هدف بخش اقتدارگرای جامعه ماست. نیگل از منظر فلسفی و نورث از منظر کاملا تجربی به سخن مشترکی می رسند. لذا بر این اساس می شود از تعامل میان این دو سخنان تازه ای گفت و راه های نکوفته و جدیدی را آزمود. این همان راهی است که سنت مشروطه خواهی در طی چندین قرن با تجربیات بسیار ارزنده طی کرده است و راه های رسیدن از جانبداری به برابری به بررسی تجربیات عمیق این سنت نیاز دارد. احمد گل محمدی بحران جلوگیری از قانون شکنی یکی دیگر از مقالات ارائه شده در این پنل به احمد گل محمدی، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی اختصاص داشت. گل محمدی در این مقاله که تاملی درباره بحران دولت در ایران نام داشت گفته بود: اگر دولت را نهادی بدانیم که می خواهد با ساماندهی اعمال زور و اعمال قدرت ضامن بقا و ارتقای زندگی اجتماعی باشد می توان بحران دولت را به ناتوانی فراینده این نهاد در جلوگیری از قانون شکنی تعریف کرد. هر چند هیچ دولتی نمی تواند قانون شکنی را به صفر برساند، نافرمانی هم نباید به اندازه بحرانی افزایش یابد که هویت دولت زیر سوال برود. به گفته این پژوهشگر: اختلال در فرایند نهادینه شدن زندگی سیاسی در قالب نهاد دولت را می توان یکی از مهمترین عوامل بحران دولت دولت دانست. این اختلال می تواند محصول تعریف ایدئولوژیک از دولت باشد که در قالب آن دولت به صورت نهاد مقدس همه دان و همه توان تعریف می شود. بنابراین، دولت به جای این که در جایگاه تخصصی خود قرار گیرد تا با قانون سازی و قانون بانی امکان زندگی اجتماعی بهتر را فراهم سازد به بنگاه داری هم روی می آورد. نهادی که می بایست فقط در اندیشه تعریف و تضمین قانون باشد به عرصه تولید و توزیع ثروت و معنا و علم و اخلاق هم وارد می شود. بدین ترتیب دولت برآمده از ایدئولوژی روز به روز بزرگتر و سنگینتر و پرخرج تر می شود تا برای قانونبانی ناتوان تر و ناتوان تر شود. علایق و دغدغه های غیرسیاسی غیرتخصصی این دولت بیشتر می شود و در نهایت ناتوانی آن برای جلوگیری از قانون شکنی به میزان بحرانی افزایش می یابد. گفتنی است که در پنل اول این همایش شروین وکیلی، پژوهشگر حوزه اندیشه نیز مقاله ای با نام بازسازی سیاست ایرانشهری: چالش ها، فرصت ها و راهبردها ارائه داد.