?> ?>خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 11 مهر 1399 ساعت 8:05 http://www.ibna.ir/fa/longint/296493/چرا-بعضی-کتاب-های-دفاع-مقدس-سروصدا-می-کند-برخی-مهجور-می-ماند -------------------------------------------------- گفت‌وگو با ابوالحسنی، مدرس و محقق حوزه تاریخ شفاهی عنوان : چرا بعضی کتاب‌های دفاع مقدس سروصدا می‌کند و برخی مهجور می‌ماند؟ -------------------------------------------------- مهدی ابوالحسنی ‌ترقی می‌گوید: چرا باید برخی کتاب‌ها این‌طور سر و صدا کنند و حتی فیلم هم درباره آن ساخته و اکران شود اما کتاب «ملاقات با غریبه‌ها»، خاطرات آزاده سرافراز قدرت‌الله محرابی ناشناخته باقی بماند. متن : خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- روایت در تاریخ و استفاده از روش تاریخ شفاهی در ضبط و ثبت خاطرات، یکی از مهمترین مسائل در این حوزه است زیرا مصاحبه تاریخ شفاهی از نوع مصاحبه باز بوده که در آن اطلاعات عمیق، کیفی و از تمام جنبه های موضوع مورد مصاحبه به دست می آید. پژوهشگر امروزی، چاره ای جز پذیرش خاطرات مکتوب موجود در شکل کنونی آن ندارد چون قادر به تغییر ساختار و ماهیت آن نیست. در هفته دفاع مقدس با مهدی ابوالحسنی ترقی، مدرس و محقق حوزه تاریخ شفاهی و یکی از نویسندگان کتاب تاریخ شفاهی و جایگاه آن در تاریخ نگاری معاصر ایران درباره روایت و جایگاه تاریخ شفاهی در تاریخ نگاری دفاع مقدس گفت وگو کرده ایم که در ادامه می خوانید: لزوم توجه به تاریخ شفاهی و استفاده از این مکانیزم در تاریخ نگاری دفاع مقدس چیست؟ درباره این مسأله بین محققان و استادان دانشگاه هنوز اتفاق نظری وجود ندارد از این نظر که برخی تاریخ شفاهی را نوعی تاریخ نگاری و برخی تاریخ شفاهی را صرفا یک مکانیزم و ساز و کار گردآوری داده های تاریخی می دانند که این خوانش اخیر صحیح تر است. البته در هر دو صورت به سبک و نحله ای در میان مکاتب تاریخ نگاری هم دست خواهیم یافت. این که ما چرا باید به تاریخ شفاهی توجه داشته باشیم و از آن استفاده کنیم، به تحول علم تاریخ و تاریخ نگری و تاریخ نگاری و پیشینه 70 ساله تاریخ شفاهی در جهان مدرن برمی گردد. ما نیز به تبع بقیه چیزهایی که از غرب گرفته ایم، در بحث تاریخ نگاری معاصر خودمان و مکتب های جدید تاریخ نگاری به تاریخ شفاهی هم توجه کرده ایم. پیروزی انقلاب اسلامی و وقوع جنگ عراق علیه ایران که در فرهنگ و ادبیات ما با عنوان جنگ تحمیلی و دفاع مقدس شناخته می شود، ضرروت استفاده از روش های جدید برای نگارش این تاریخ را بیشتر ملموس کرد. چرا در تاریخ نگاری جنگ بیشتر به جمع آوری خاطرات فرماندهان و سرداران پرداخته شده و رده های پایین تر در این تاریخ نگاری حضور ندارند؟ اسناد مکتوبی که ما در دست داریم در ابعاد مختلف هویتی، نظامی، اداری و سیاسی است و بیشتر به مسائل کلی جنگ می پردازد. از سوی دیگر، فرماندهان میانی و رده بالا و سیاستمداران و طراحان جنگ موضوع اصلی بیشتر این اسناد هستند. در صورتی که در تاریخ نگاری جدید و به تبع آن تاریخ نگاری جنگ در دنیا، به تاریخ اجتماعی، فرهنگی، آثار و نتایج جنگ، مسائل جامعه شناختی، روانشناختی و قوم شناختی جنگ نیز می پردازند. ضمن اینکه در تاریخ نگاری ما، در بسیاری از مواقع، پیاده نظام جنگ و جبهه (رزمندگان) مورد غفلت قرار می گیرند. به همین دلیل به تاریخ شفاهی توجه ویژه ای شده است. از روزهای اول جنگ افرادی (راویان جنگ) از طرف سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جبهه ها حضور پیدا کردند و کوشیدند تا با ضبط صوت های قابل حمل، در کنار فرماندهان و راویان جنگ باشند و روایت هایی را جمع و سپس این روایت های شفاهی را مکتوب کنند. با نگارش خاطرات شفاهی جنگ، مقداری خلط مبحث شد و روایت های شفاهی و خاطرات شفاهی با عنوان کلی تاریخ شفاهی به جامعه ارائه شد. این موضوع موجب شکل گیری برداشتی اشتباه شد که تاریخ شفاهی را با خاطرات شفاهی برابر می داند. بیشتر کتاب هایی که منتشر شده عنوان تاریخ شفاهی را یدک می کشد در صورتی که این ها خاطرات خودنوشت و یا دیگرنوشت هستند که به شیوه های مختلف ادبی نوشته شده است نه تاریخ شفاهی! شما کتابی با نام تاریخ شفاهی و جایگاه آن در تاریخ نگاری معاصر ایران دارید و در این زمینه تحقیق و پژوهش کرده اید؛ چه تفاوتی بین تاریخ شفاهی و خاطره نگاری وجود دارد؟ در حوزه تاریخ نگاری دفاع مقدس بخشی به خاطرات شفاهی مکتوب شده اختصاص دارد و این خاطرات را با نام تاریخ شفاهی به بازار عرضه می کنند. از بعد علمی باید میان تاریخ شفاهی و خاطره نگاری تفاوت قائل شویم. همچنین تاریخ شفاهی را باید از سنت شفاهی، نقل سینه به سینه فرهنگ جامعه در طول تاریخ، متمایز کنیم. سبک چاپ و انتشار آثار حوزه دفاع مقدس، یک جور یکنواختی و خستگی میان مخاطبان ایجاد کرده است. بیشتر مطالب منتشره، مونولوگ و تک گویی است و با تاریخ شفاهی یعنی دیالوگ و گفت وگوی دو طرفه و تعامل رودررو تفاوت دارد. مصاحبه تاریخ شفاهی، باز و ساختارمند و شبکه ای است و متن تولیدشده، چالشی است؛ نه مونولوگ و تک گویی که یک نفر گفته و بدون راستی آزمایی و تکمیل و تصحیح اطلاعات منتشر شده باشد. بنابراین باید بگویم که در خاطرات شفاهی روایت ها به صورت یک طرفه و اطلاعات و داده ها به صورت خام بوده و بیشتر به صورت روایتی یکدست است (متکلم وحده یا سوم شخص). بسیاری از کارها راستی آزمایی نشده، منتشر می شود؛ چون روایت ها، مدارک و شواهد شفاهی هستند و هنوز به سند شفاهی تبدیل نشده اند. در دیالوگ حاصل از مصاحبه تاریخ شفاهی، یک طرف راوی و طرف دیگر پرسش گر قرار دارد و هر دو به میزانی نامعین در تولید متن دخیل هستند. این متن ها می تواند به صورت پرسش و پاسخ یا روایت یکدست منتشر شود؛ منتها این روایت یکدست با روایت یکدست خاطره نگاری و مونولوگ نگاری تفاوت زیادی در ماهیت دارد. آثاری که با عنوان کلی تاریخ شفاهی منتشر می شود در چند دسته جای می گیرند: کتاب هایی که پایه و اساس کار آن تاریخ شفاهی است 90-80 درصد اطلاعات بر اساس مصاحبه هایی است که با راویان مختلف صورت گرفته و باقیمانده آن ممکن است اسناد و مدارک مکتوب باشد. نوع دیگر تحقیقاتی است که از اعتبار بیشتری برخوردار است و در همه جای دنیا مرسوم است و آن، استفاده از داده های تاریخ شفاهی به عنوان یکی از مدارک و اسناد مورد استفاده در تحقیق است. دغدغه اصلی شما در حوزه تاریخ شفاهی به عنوان معاون پژوهش و نشر در کنگره بزرگداشت شهدای شهرستان خمینی شهر چه بوده است؟ شهرستان خمینی شهر دارای 2300 شهید گرانقدر و از آن میان، بیش از 70 سردار شهید سپاه و امیر ارتش، چهره های شاخص کشوری مانند سردار شهید غلامرضا موذنی، سرلشکر شهید محمدمهدی عموشاهی، تعدادی بیشمار جانباز و آزاده سرافراز است. عمده فعالیت های اینجانب در حوزه تاریخ نگاری دفاع مقدس در استان اصفهان به ویژه در شهرستان خمینی شهر، به عنوان یکی از شهرستان های شاخص در زمینه فرهنگ ایثار و شهادت، انجام انواع تحقیقات و پژوهش های تاریخی با استفاده وسیع اما علمی و استاندارد از داده های تاریخ شفاهی بوده است. در این تحقیقات در عین حال که داده های تاریخ شفاهی پایه و اساس کار را تشکیل داده اما ما را به شناسایی و استفاده از اسناد و مدارک مکتوب از هر نوع: اسناد هویتی (شناسنامه و کارت ملی)، اسناد شناسایی (انواع کارت ها)، انواع اسناد نظامی، اسناد سیاسی، اسناد دیداری و شنیداری: فیلم، عکس ها، نقشه ها، کالک و... رهنمون کرده است. البته نقد و بررسی علمی این آثار به گذشت زمان و ناقدان منصف و بی غرض نیاز دارد. به نظر می رسد که در کنگره شهدای خمینی شهر آرشیوی غنی دارید؛ لطفا درباره این آرشیو نیز بگویید. دغدغه من به عنوان کسی که در حوزه تاریخ شفاهی کار می کنم و فارغ التحصیل تاریخ شفاهی و موضوع پایان نامه دکتری ام بوده، انجام کار درست و صحیح و علمی در زمینه گردآوری و آرشیو و استفاده از اطلاعات مستخرج از مصاحبه های تاریخ شفاهی بوده است. اگر بخواهم به طور مختصر بگویم: در کنگره بزرگداشت شهدای شهرستان خمینی شهر، بیش از 3000 ساعت مصاحبه تاریخ شفاهی (صوت و فیلم و متن)، ده ها ساعت فیلم و گزارش خبری دوران دفاع مقدس (اعزام نیرو، مصاحبه رزمندگان و وقایع جبهه ها) و نزدیک به 50 هزار قطعه عکس مربوط به دوران دفاع مقدس (پرسنلی و گروهی) گردآوری و آرشیو، قابل دسترسی و بازیابی، شده است. تاکنون چه کارهایی در کنگره بزرگداشت شهدای شهرستان خمینی شهر انجام داده اید؟ معاونت پژوهش و نشر به عنوان یکی از معاونت های کنگره بزرگداشت شهدای شهرستان خمینی شهر براساس طرحی مدون و مصوب، با سه زیرمجموعه خود: گردآوری اسناد و مدارک، ساماندهی اسناد و مدارک و مدیریت نگارش و تدوین آثار و با به کارگیری نیروهای متخصص در مدت 4 سال و تا زمان برگزاری اجلاسیه کنگره در سال 1395 فعالیتی مستمر و منظم داشت. این معاونت در زمینه تدوین علمی زندگی نامه سرداران شهید، زندگی نامه شهدای شاخص، خاطرات شهدا و رزمندگان شاخص، خاطرات جانبازان بالای 70 درصد از کارافتادگی، خاطرات آزادگان، شهدای اقشار مختلف جامعه (کارگری، دانش آموزی و دانشجویی، طلاب و روحانیون و...)، تاریخ رزم شهرستان در دوران دفاع مقدس (به عنوان مثال در عملیات خیبر)، شهدای محلات و... دست به تحقیق، پژوهش و انتشار 24 عنوان کتاب و 73 عنوان کتاب جیبی زده است. تمامی این آثار بر اساس مصاحبه های تاریخ شفاهی شکل گرفته و به وسیله انواع اسناد مکتوب موجود در مراکز اسنادی مانند مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، یگان های رزمی سپاه و ارتش در استان اصفهان، اسناد منتشره و اخبار و گزارش نشریات آن دوران، تصحیح و تکمیل شده است. از آنجایی که رزمندگان شهرستان خمینی شهر بخش قابل توجهی از نیروهای لشکر هشت نجف اشرف را در آن زمان تشکیل می دادند، تاریخ رزم آن در ادوار مختلف جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به ویژه در عملیات خیبر، محرم و کربلای 5 از اهمیت به سزایی برخوردار است. نکته آنکه نوع و جنس فعالیت کنگره و معاونت پژوهش و نشر آن موجب جلب نویسندگان و فارغ التحصیلان مقاطع تحصیلات تکمیلی دانشگاه ها در رشته تاریخ و دیگر رشته های علوم انسانی و مشارکت در تحقیق و پژوهش و تدوین آثار کنگره بوده است. این ویژگی منحصر به فرد است. در این کتاب ها به چه نکاتی توجه کرده اید که این آثار را از دیگر کتاب های این حوزه متمایز می کند؟ علاوه بر آنچه درباره استفاده حداکثری از منابع مکتوب و غیرمکتوب گفتم، یکی از ویژگی هایی که ما در آثار خود سعی کردیم رعایت کنیم و مطابق با استاندارد جهانی است، این است که تمام مطالب در کتاب های ما دارای ارجاع علمی و رفرنس است حتی کتابچه ها که زندگی نامه شهدا را به طور مختصر و در قطع پالتویی در خود جای داده است. این معیار علمی را هنوز هم بسیاری رعایت نکرده و نمی کنند. البته ارجاع به صورت دقیق و پی نوشت یا پاورقی نه به صورت معرفی کلی و مبهم منابع! ویژگی دوم تهیه و جانمایی ایندکس یا فهرست اعلام و اسامی اشخاص و مکان ها و مؤسسات و یگان ها و... در انتهای همه کتاب ها حتی مجموعه خاطرات بوده است. این خصوصیات باعث شده تا کارهای کنگره شهدای خمینی شهر در نوع خود کم نظیر باشد. در سطح استان اصفهان، جدیدترین اثر مربوط به دوران دفاع مقدس تدوین 6 جلد دانشنامه شهدای دانش آموز استان اصفهان با فرمت و ساختار ویژه و کاری منحصر به فرد بوده است چون نمونه و مشابه آن تاکنون وجود نداشته است. ملاک ها و معیارهای علمی مذکور در تمام آثار منتشره تحت نظارت علمی بنده، به طور کامل رعایت شده و تمامی دست اندرکاران این طرح ها به آن پایبند بوده اند؛ اگرچه هزینه بَر بوده و متأسفانه بسیاری از نویسنده های حوزه تاریخ نگاری دفاع مقدس به آن عادت نداشته اند اما ارزش آموزش و استفاده را داشته است. قضاوت با آیندگان خواهد بود. کار دیگر جمع آوری و گردآوری داده ها به ویژه تاریخ شفاهی بر اساس ملاک ها و معیارهای معتبر در جهان بوده است. این معیارها از سوی برخی مراکز معتبر علمی و اسنادی مانند سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران رعایت و اجرا می شود؛ برگزاری کارگاه های مصاحبه تاریخ شفاهی به صورت شخصی و گروهی در مراکز مختلف مانند لشکر نجف اشرف و لشکر امام حسین (ع)، کنگره شهدای خمینی شهر، حوزه هنری، دانشگاه و سازمان فرهنگی شهرداری اصفهان و تربیت نیروی متخصص و شفاهی کار، اشتغال زایی و به کارگیری بخشی هرچند کوچک از این نیروها، ساخت و تجهیز استودیوی ضبط مصاحبه، تشکیل آرشیو صوت و تصویر، بایگانی اسناد مکتوب و اسناد دیداری و شنیداری، آرشیو متن مصاحبه به زبان گفتار و نوشتار و استخراج کلیدواژه ها و کدها و ساماندهی صحیح آن برای بازیابی سریع اسناد با بهره گیری از نرم افزارهای تولیدشده توسط نیروهای متخصص خود کنگره، مهمترین اقدامات معاونت پژوهش و نشر کنگره بزرگداشت شهدای شهرستان خمینی شهر بوده است. جریانی که به همت نیروهای مخلص در این منطقه و حمایت های مردمی همچنان ادامه دارد. این فعالیت ها دارای ارزش افزوده مانند تهیه فیلم و کلیپ و انواع بزرگداشت ها نیز بوده است. با توجه به این مواردی که از آثار کنگره شهدای خمینی شهر گفتید چرا هنوز این آثار ناشناخته مانده است؟ شاید بدشانسی مراکزی مانند کنگره بزرگداشت شهدای شهرستان خمینی شهر، این باشد که این کارها بیرون از مرکز (تهران) انجام می شود و برای بسیاری از مردم ناشناخته است. این آثار در تهران منتشر نمی شود تا برایش تبلیغ و سپس دیده شود. در نگاه اول خود جامعه ایثارگری به علت تواضع ذاتی و فرهنگ اولیه ایثار و شهادت، برای تبلیغ و یا انتشار حدیث خود به صحنه نمی آید. آنها نمی خواهند دیده شوند و این مسأله بسیار بارز است. عدم حضور بخش اعظم راویان دفاع مقدس در پیرامون مرکز باعث شده که دیده نشوند. مساله بعدی توزیع ناعادلانه و نامناسب آثار دفاع مقدس است. به نحوی که آثار منتشره در مرکز و توسط نهادها و مراکز شناخته شده، بارها و بارها چاپ و در توفیقی اجباری در سراسر کشور توزیع می شوند در حالی در مورد سایر استان ها وضعیت به گونه ای دیگر است. به عنوان مثال، در استان اصفهان، ما رزمنده ای داریم با نام سید علی موسوی که به سید بلبلی معروف است. اگرچه در اینترنت و فضای مجازی و آرشیو صدا و سیما، فیلم هایی کوتاه از حضور او در جبهه ها وجود دارد و در میان رزمندگان بسیار مشهور است اما مجموعه خاطرات او با عنوان سید بلبلی مهجور و غریب مانده و فقط در سطح اصفهان توزیع شده است. این اثر از نظر مستندبودن روایات، شیوه تدوین، جذابیت و ناگفته های فراوان مخصوصاً درباره گردان یونس و غواصان شهید، از اهمیت بالایی برخوردار است. چرا باید برخی کتاب ها این طور سر و صدا کنند و حتی فیلم هم درباره آن ساخته و اکران شود اما کتاب ملاقات با غریبه ها، خاطرات آزاده سرافراز قدرت الله محرابی ناشناخته باقی بماند. خاطرات و تاریخ نگاری های کنگره درباره روزهای آغازین جنگ در خوزستان مانند کتاب فاتح تپه ها و یا روایات جذاب و شیرین و عبرت آموز جانبازان بالای 70 درصد از کارافتادگی در کتاب نیمه راه بهشت و یا ایثارگران گمنام (آنچه بر خانواده این دسته از جانبازان گذشته)، نیز سرنوشتی اینچنین داشته است. کارهای خوب که در استان های دیگر غیر از تهران انجام می شود باید توسط ناشران مرکز دیده و به صورت عادلانه منتشر و توزیع شود تا مانند بقیه کتاب ها مورد اقبال عمومی قرار گیرد. اگر می خواهیم دوران جنگ تحمیلی و تاریخ هشت سال دفاع مقدس به درستی نگارش و تدوین و بررسی و تحلیل و به نسل جوان معرفی شود، باید انحصاری که بعضی از مراکز در چاپ و انتشار ده ها بار آثار خود و بازار عرضه آن دارند، شکسته شود. چرا یک کتاب باید به چاپ 150 برسد ولی 2000 نسخه از نمونه کتاب های بالا در شهری فرهنگی مانند اصفهان به فروش هم نرسد. این چیزی نیست مگر همان نابرابری در انتشار و توزیع آثار! صدا و سیما هم باید در خدمت معرفی آثار دفاع مقدس در سراسر کشور باشد نه آثار و مراکز خاص!