دو کتاب «اسناد گیلان در عصر پهلوی اول» و «اسناد گیلان در دوره مشروطیت (مجلس دوم تا پنجم شورای ملی)» به قلم عباس پناهی منتشر شد. این دو اثر به دوره‌های تاریخی گیلان در مجلس پرداخته است.
روایتی از اسناد گیلان در دوره مشروطه و پهلوی همراه با آغاز عصر مدرنیته
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، عباس پناهی استادیار و عضو هیأت علمی پژوهشکده گیلان‌شناسی است و به تازگی دو کتاب «اسناد گیلان در عصر پهلوی اول»(نشر فرهنگ ایلیا) و «اسناد گیلان در دوره مشروطیت (مجلس دوم تا پنجم شورای ملی)» را نوشته است.

کتاب «اسناد گیلان در عصر پهلوی اول» شامل اسناد و مکاتبات مردمی به مجلس شورای ملی از سال ۱۳۰۳ تا ۱۳۰۹ خورشیدی یکی از حساس‌ترین دوره‌های حیات تاریخی گیلان همراه با آغاز عصر مدرنیته است و از بین بیش از پنج هزار عریضه مردم به مجلس شورای ملی مورد پژوهش قرار گرفته است.

اسناد یاد شده عریضه‌های لایه‌های زیرین جامعه است که تحت فشارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی خوانین، مأموران دولتی و دیگر گروه‌های سیاسی و اجتماعی بودند و از آن جایی که هیچ‌گونه نهاد قانونی در ایالت گیلان فریادرس آنان نبوده است، لذا شکوائیه‌های خود را با مشکلات فراوان به مجلس شورای ملی می‌نگاشتند تا شاید از این طریق بتوانند حق خود را به دست آورند.



مجلس نیز دایره‌ای تحت عنوان(اداره عرایض) تشکیل داده و شکایات را بر اساس محتوا و مضمون خواهان آن به وزارت متبوعه ارسال می‌کرد. اسناد و نوشته‌های یاد شده، بهترین نمونه تاریخ توده‌ای در این دوره به‌شمار می‌رود. در اسناد و عریضه‌های مردم گیلان در سال‌های یاد شده نکات ارزشمند مردم‌شناسی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی گیلان و تکاپوهای اجتماعی زنان در سال‌های آغازین شکل‌گیری سلطنت رضاشاه به چشم می‌خورد.

مولف اسناد را به تفکیک شهرهای گیلان مورد بررسی و خوانش قرار داده است. از نظر سازماندهی پژوهش، کتاب در دو بخش تنظیم شده است. بخش نخست تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی گیلان در سال‌های نخست حکومت رضا شاه و شرح شکل‌گیری بنیادهای مدرنیته در گیلان است. در بخش دوم اسناد و عریضه‌های مردمی گیلان که اغلب حاوی شکوائیه‌های فرودستان جامعه از نظامیان، مُلا، حاکم، مالکان، کارمندان ادار ات و دیگر فرادستان دولتی و غیردولتی است. نکته مهم توجه مجلس شورای ملی و دستورهای پیگیری به این شکوائیه‌ها است.

 

کتاب «اسناد گیلان در دوره مشروطیت (مجلس دوم تا پنجم شورای ملی)» حاصل سال‌ها پژوهش نویسنده روی اسناد منتشر نشده گیلان در عصر مشروطه است. اسناد حاضر به دلیل این که بازگوکننده تاریخ مردمی و توده‌ای مردم گیلان هستند، حائز اهمیت‌اند. این اثر شامل اسناد و مکاتبات مردمی به مجلس شورای ملی از سال ۱۲۸۸ تا ۱۳۰۳خورشیدی یکی از حساس‌ترین دوره‌های حیات تاریخی گیلان همراه با آغاز عصر مدرنیته است. از بین بیش از پنج هزار عریضه مردم به مجلس شورای ملی مورد پژوهش قرار گرفته است.

گیلانیان نقش انکارناپذیری در پیروزی انقلاب مشروطیت به ویژه اعاده آن داشتند و این نکته در عریضه‌های آنان به چشم می‌خورد. با این حال آنان پس از پیروزی بر نهاد استبداد نتوانستند طعم واقعی آزادی و حاکمیت قانون را بچشند در نتیجه مشروطه بازیچه‌ دست سیاست‌بازان و فرصت‌طلبانی گشت که این بار تغییر ماهیت دادند و با آهنگ آرام مشروطه هم‌رنگ شدند. یکی از دعواهای مهم مشروطه‌خواهان تندروی گیلانی در تمامی شهر‌های آن طی حیات مجلس اول، داشتن انجمن ایالتی در رشت بود. با این‌که آنان در احیاء مشروطه نقشی مؤثر و مهم داشتند، اما پس از تشکیل مجلس دوم، خواسته‌های فکری و آزادی‌خواهانه‌ مردم و مشروطه‌خواهان گیلانی به نتیجه نرسید و پس از واقعه‌ پارک اتابک و به انزوا کشیده شدن مجاهدان، امیدهای آنان نیز کمرنگ شد.

مهم‌ترین مسأله اجتماعی و اقتصادی گیلان در طول تاریخ و به ویژه در دوره‌ مشروطه، دعواهای ملکی و بحث نظام زمینداری بود. انقلاب مشروطه با وجود این‌که با تلاش‌های روشنفکران و گروه‌های جدید اجتماعی به بار نشست، اما نتوانست در برابر محافظه‌کاران به یک باره در ساختار نظام اجتماعی و اقتصادی تغییرات اساسی ایجاد کند؛ در نتیجه قدرت گرفتن دوباره‌ مالکان موجب فشار مضاعف بر دهقانان و گروه‌های خرده پای اجتماعی گشت. تداوم این فشارها و هم‌دستی گروه‌های ذی‌نفوذ با آنها موجب پدید آمدن انبوه عریضه‌ها به مجلس شورای ملی شده است؛ به طوری که شکوائیه‌های مِلکی بخش زیادی از عریضه‌های مورد بررسی را شامل می‌شود.

اسناد و عریضه‌های مورد بررسی حاضر فاصله زمانی سال‌های ۱۲۸۸ تا حداکثر ۱۳۰۳خورشیدی را شامل می‌شود. با این حال از نظر کمیت بیشتر عریضه‌ها مربوط به سال‌های پیش از نخست وزیری رضاخان است. از نظر دسته‌بندی می‌توان اسناد حاضر را در شش محور دسته‌بندی کرد. دسته نخست اسناد مربوط به عریضه‌های ملکی است؛ بخش زیادی از اسناد حاضر عریضه‌هایی را تشکیل می‌دهد که در آن به ویژه مردم عادی و رعایای بی‌سر پناه به دلیل این‌که حقوق ملکی آنها ضایع شده بود و در مرکز ایالت، گوش شنوایی برای شنیدن حرف‌های آنان وجود نداشت، به مجلس شورای ملی عریضه می‌نگاشتند و استدعای رفع مشکل‌شان را داشتند.



دسته دیگر اسناد مربوط به عریضه‌هایی است که مردم از مجلس شورای ملی و دوایر دولتی، دادرسی و رفع ظلم و ستم از حاکمان و مالکان را طلب می‌کردند. این نکته نشان می‌دهد که با وجود وقوع انقلاب مشروطه هنوز حاکمان به شیوه استبدادی حکومت می‌کردند و گاهی مردم برای گریز از دست آنها ناچار به فرار از منطقه خود و مهاجرت به مکان دیگری می‌شدند و این مسأله نیز در عریضه‌های آنان بازتاب یافته است. محور دیگر عریضه‌ها، دادخواهی اصناف، گروه‌ها، مردم و به ویژه بازرگانان و ماهیگیران از نفوذ اقتصادی و انحصاری روسیه در گیلان و فشار بر مردم گیلان است.

مردم در عریضه‌های خود خواهان پایان دادن به امتیاز انحصاری روس‌ها و برداشته شدن فشار‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی روس‌ها از گیلان بودند. دسته دیگر عریضه‌ها، شکوائیه مردم از ضعف مدیریت ادارات دولتی، فساد آنها، تعویق حقوق و مزایای کارمندان دولتی و به طور کلی نارسایی نظام بروکراسی دولت مرکزی در گیلان بود. به طوری که کارمندان دولتی در گیلان خود را بی‌سرپرست و رها شده در دریای مشکلات می‌پنداشتند. همکاری ادارات دولتی با حاکمان منطقه‌ای نیز بر ضعف دستگاه اداری و ناکارآمدی آن می‌افزود و این مسأله نیز مورد اعتراض مردم می‌شد.

بخش دیگری از عریضه‌ها، شکایت تجارتخانه‌ها و مردم از دولت به مجلس و تقاضای دریافت طلب خود از دولت را دربرمی‌گیرد؛ زیرا دولت به بهانه‌ فقدان پول از پرداختن بدهی خود به مردم شانه خالی می‌کرد. در بین اسناد و عریضه‌های موجود، تعداد اندکی از اسناد در ارتباط با جنبش جنگل به چشم می‌خورد که پس از پایان این جریان برخی از مردم عریضه‌هایی به مجلس نوشته و از این جریان تحت عنوان «انقلاب، فتنه و یا دوران فترت» یاد کرده‌اند و مدعی شده‌اند که در این دوران دارایی و اموال آنان نابود شده و یا توسط جنگلی‌ها به غارت رفته است. حتی در برخی از عریضه‌ها افرادی را متهم ساخته‌اند که با رهبران جنبش سَر و سِری داشته و اموال آنان را تصاحب نموده‌اند. اسناد یاد شده می‌توانند نقش مهمی در تحلیل و توصیف اوضاع اجتماعی، فکری و اقتصادی گیلان در سال‌های پس از مشروطه تا به قدرت رسیدن رضاشاه داشته باشد.
کد مطلب : ۲۸۷۷۰۱
http://www.ibna.ir/vdccxmqis2bq4m8.ala2.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما