۲۲
 

بنی‌آدم اعضای یکدیگرند یا یک پیکرند؟

 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۳۱ ارديبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۱۵:۲۴
گزارشگر : شهاب دارابیان
 
 
اظهارات یک بازیگر در شبکه‌ مجازی به مصرع «بنی آدم اعضای یکدیگرند(یک پیکرند)» باعث ایجاد جنجال‌های مختلفی در دنیای مجازی شد به طوری که دوباره این موضوع سر زبان‌ها افتاد که کلمه «دیگر» درست است یا «پیکر».
 
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، در روزهای گذشته بهاره افشاری، بازیگر سینما با انتشار تصویری از اسکناس ۱۰هزار تومانی در صفحه اینستاگرام خود به چاپ شعر معروف سعدی پشت اسکناس واکنش نشان داد و نوشت:
«بنی آدم اعضای یکدیگرند!!!!!!! پول رایج کشور که لااقل از ۱۰ فیلتر گرافیکی و محتوایی و طراحی و غیره رد شده، همه کسانی هم که تایید کردند باید متوجه می‌شدند که بنی آدم اعضای یک پیکرند هرچند مشهورتر نیست اما به همون اندازه به اصالت شعر سعدی نزدیک‌تر و صحیح‌تر است.....خواستم در جریان این فقر فرهنگی، تفکری، علمی قرار بگیرید..... والا این دیگه ربطی به سیاست نداره ارزش پولمون رو مورد عنایت قرار دادیم دیگه به طراحی و محتواش دقت کنیم دیگه......ببخشید مزاحمتون شدیم!تاحالا متوجه شده بودید آیا؟؟؟؟»

همین اظهار نظر غیرتخصصی خانم بازیگر کافی بود تا این زخم کهنه دهن باز کند و باعث بیان اظهار نظرهای گوناگون شود.
 
 
خانم بازیگر در مسند بزرگان ننشینید!
بهزاد زرین‌پور، شاعر نخستین کسی بود که به این اظهارنظر واکنش داد و در صفحه شخصی خود نوشت: «همان طور كه می‌بينيد‌، خانم بهاره افشاری بازيگر در هيأت يک كارشناس ادبيات و عالم به تصحيح نسخ‌، همه بزرگان علم تصحيح را كه به اتفاق اين مصرع معروف سعدی را «بنی آدم اعضای يكديگرند» ثبت و ضبط كرده‌اند، متهم به بی‌سوادي كرده‌اند! پيداست كه ايشان بدون داشتن اطلاعات درباره علم تصحيح و نسخه‌خوانی كتاب‌هاي ادبی و بدون اندكی تحقيق در اين باره اين سخن را گفته‌اند. اگرچه برخی بر اساس دريافت شخصی خود تصور می‌كنند «اعضای يک پيكرند» بر «اعضای يكديگرند» رجحان معنی شناختی دارد اما اولا در هيچ يک از نسخ خطی «يک پيكرند» ضبط نشده است و بدون استثنا «يكديگرند» ضبط شده است؛ ثانيا اعضای يكديگرند معنی استعاري و مجازی دارد كه غنی‌تر از يک پيكرند است؛ ثالثا با آوردن يک پيكرند مصرع دوم حشو تلقی می‌شود. ايشان را به مطالعه توضيحات عالمانه استاد استادانم شادروان دكتر غلامحسين يوسفی در تصحيح بوستان توصيه می‌كنم تا ديگر چنين در مسند بزرگان ننشيند و حكم باطل نراند.»
 
اعضای یکدیگرند
باتوجه به این اشاره زرین‌پور به سراغ اظهارنظر استاد فقيد مرحوم دکتر غلامحسين يوسفی رفتیم که در توضيحات گلستان (ص ‌٢٦٤) در تائيد و تاکيد صحت اين مطلب نوشته‌اند: «اعضای يکديگرند؛ چنين است در همه نسخه‌ها.» البته افراد دیگری مانند مجتبی مینوی،‌ حبیب یغمایی و محمدعلی فروغی نیز نظر یوسفی را تایید کرده‌اند.
 
نظر ما نظر فرهنگستان است
بدون شک هر فردی نظری می‌تواند داشته باشد که قابل احترام است اما این حرف خانم بازیگر بدون اطلاعات کافی است؛ درست چند روز بعد از انتشار اسکانس 10 هزار تومانی، در همان سال انتشار، صحبت‌های بسیار زیادی مطرح شد که روابط عمومی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران در جواب به اعتراضات پاسخ داد: «با توجه به وجود دو نگارش متفاوت اما صحيح براي اين مصرع، از نظر بانک مرکزی چاپ هر دو نگارش بر پشت اسکناس ‌١٠٠هزار ريالی بيان‌کننده پيامی عميق و انسانی نهفته در شعر مشهور اين شاعربزرگ در تاريخ ادبيات فارسی است. با اين تفکر برای استفاده از اين بيت در طراحي اسكناس جديد صلاح کار را در فصل‌الخطاب قرار دادن نظر کارشناسان نهادی رسمي قرار داديم و از همان ابتدا با فرهنگستان زبان و ادب فارسی مکاتبات لازم انجام شد که در پاسخ، فرهنگستان قرائت بيت «بنی آدم اعضای يکديگرند / که در آفرينش زيک گوهرند» را از نظر مرحوم دکتر غلامحسين يوسفی ارجح اعلام كرد.»
 
نظر من با نظر فرهنگستان یکی است
در همین راستا گفت‌وگوی کوتاهی با محمدجعفر یاحقی، پژوهشگر، استاد دانشگاه فردوسی مشهد و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی داشتیم. او در پاسخ به ایبنا می‌گوید: «بدون شک نظر من با نظر فرهنگستان یکی است و من نیز معتقدم که «یکدیگر» درست است. حرف درباره این موضوع زیاد است و من نیز مفصل درباره این مصرع صحبت کرده‌ام که این اظهارنظر در روزهای آینده در یکی از روزنامه‌های سراسری منتشر خواهد شد. اما در کل باید بگویم که اگر ما به نسخه‌های خطی مراجعه کنیم، متوجه می‌شویم که در همه نسخه‌ها «یکدیگر»‌ آمده است.» 
 
سعدی گستاخی کرده است
در این بین قدمعلی سرامی در گفت‌وگو با ایبنا کلمه «پیکر» را درست دانست و گفت: «پیامبر اسلام (ص) می‌فرمایند: «المومنون کجسد واحد». به نظر من سعدی گستاخی کرده و کلام پیغمبر را غلط تشخیص داده و به درستی، غلط تشخیص داده است؛ چراکه بنی آدم اعضای یک پیکر هستند و نه مومنین. در این کره زمین امکان دارد که یک میلیارد مومن باشد؛ با این تفاسیر شش میلیارد باقی مانده حقی ندارند و انسان نیستند؟ سعدی تشخیص داده است که اشتباه برداشت شده است و کل فرزندان حضرت آدم، یک پیکر هستند. سعدی می‌گوید «بنی آدم اعضای یک پیکرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» تاکید مصرع دوم در هم گوهری انسان‌ها باهم، نمی‌تواند باعث شود که یکی جز و یکی کل باشد.

بنابراین اگر بگوییم که «بنی آدم اعضای یکدیگرند» یعنی یک بار شما کل هستید و من جز هستم و دفعه بعد برعکس؛ در حالی که چنین نیست و ما همه اعضای یک پیکر انسانی هستیم. شما یک سلول، من یک سلول و سایر افراد جامعه سلول‌های دیگر این پیکر را تشکیل می‌دهند. البته نکته اصلی در بیت سوم این شعر است که کمتر شنیده شده است. آنجایی که سعدی می‌گوید: «‌تو‌ کز محنت دیگران بی غمی/ نشاید که نامت نهند آدمی». شما به این بیت دقت کنید، یعنی شرط آدم بودن این است که غم آدم‌های دیگر را بخوریم. یعنی همبستگی بیرونی و عاطفی هم شرط انسانیت، شمرده شده است و این همبستگی با آنکه بگوییم، یکدیگرند تطابق پیدا نمی‌کند. نظر من عکس فرهنگستان ادب است و به اعتقاد من ما هم باید همان گستاخی سعدی را داشته باشیم و حرف درست را که خلاف نظر دوستان و بزرگان است، بیان کنیم. بر اساس حدیث «المومنون کجسد واحد» اگر یکی از عضوهای این جسد درد بگیرد، سایر اعضا نیز درد می‌گیرد. بنابراین نگاه پیغمبر هم روی وحدت جسدی بشریت است و همه افراد می‌شوند اعضای آن جسد واحد.»

 
نسخ به ما می‌گویند که «یکدیگر» درست است
سعید حمیدیان، استاد دانشگاه نیز در گفت‌وگو با ایبنا گفت: «بدون شک کلمه «یکدیگر» درست است؛ چراکه از نظر معنایی هم «یکدیگر» بهتر است. با این حال اختلاف درباره این بیت بسیار زیاد است و در طول سال‌های گذشته اظهار نظرهای متفاوتی بیان شده است. برای مثال شما به آن بیت حافظ که می‌گوید:‌‌‌ «کشتی‌نشستگانیم (شکستگانیم) ای باد شرطه برخیز» نگاه کنید که هنوز عده‌ای می‌گویند «شکستگان» و عده‌ای نظر روی کلمه «نشستگان» دارند. من واقعا متوجه این جاروجنجال‌ها نمی‌شوم و نمی‌دانم که چرا سال‌هاست دوستان درباره این موضوع سخن می‌گویند. من فکر می‌کنم در پرداختن به این موضوع باید قائل به تساهل بود و بر اساس آنچه که صحیح می‌پنداریم عمل کنیم. در کل اکثریت نسخ و جنبه نقلی قضیه به ما می‌گوید که کلمه «یکدیگر» درست است.»
 

اگر به کمی عقب‌تر برگردیم در کتاب «ریاضی دلاویز در ادب گهرریز»، اثر احمد شرف‌الدین آمده است که زنده‌یاد سعید نفیسی معتقد بود صحیح این بیت به شکل زیر است: «بنی آدم اعضای یک پیکرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند». وی دو دلیل برای نظر خود دارد؛ «نخست اینکه در زمان سعدی یک نوع خط رواج داشته که همه مردم با آن می‌نوشتند و به آن «خط تعلیق» می‌گفتند. در خط تعلیق معمول بوده است که برای تند نوشتن گاهی بعضی حروف را که باید جدا بنویسند، به هم می چسباندند. مثل خط شکسته امروز. از آن جمله در کلمه «یکدیگر»، حرف «دال»را به «یا» می‌چسباندند و «پیکر» و «دیگر» را مثل هم می نوشتند. همین بلا به مرور زمان بر سر شعر سعدی هم آمده و کم کم «یک پیکرند»به «یکدیگرند» تبدیل شده است. دوم دلیل این است که حال از نظر معنا هم که نگاه کنیم. شاعر بزرگی چون سعدی نمی‌گوید: «بنی آدم اعضای یکدیگرند.» مخصوصا جایی که پس از آن می‌گوید «چو عضوی به درد آورد روزگار/ دگر عضوها را نماند قرار.» شک نیست که عضو یعنی اجزای یک پیکر و یک بدن. وانگهی تصور کنید که اگر «اعضای یکدیگرند» بخوانیم، چه‌قدر مضحک می‌شود. نتیجه این می‌شود که «من سر شما هستم و شما مثلا دست من هستید.» مرد بزرگی مثل سعدی هرگز این طور حرف نمی‌زند.»
 
به هر حال نظرات متفاوت است و به نظر می‌رسد در این شرایط بهترین کار مرجع قرار دادن نظر فرهنگستان زبان و ادب فارسی باشد که کلمه «یکدیگر» را درست معرفی کرده است.
Share/Save/Bookmark
کد مطلب: 261385
 


 
یه نفر
Romania
۱۳۹۷-۰۳-۰۱ ۱۹:۱۳:۵۸
حاجی چرت نگو
یک پیکرند درسته
اول بدونید بعد دهن باز کنین
عضو همیشه با پیکر میاد نه دیگر
اعضای بدن انسان همون پیکرشه
خودتون ببینین با یکدیگرند جور در میاد....؟!؟/: (225265)
 
یاسر
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۰۸ ۱۶:۵۸:۲۹
همین که شما از این کلمات غیر فرهنگی استفاده کردی مشخصه خیلی سر از فرهنگ و ادب در نمیاری ،پس حاجی خیلی نظر ادبی نده (225324)
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۱۱ ۱۷:۱۴:۰۷
دمت گرم خوب گفتی (226607)
 
من
۱۳۹۷-۰۶-۱۹ ۱۴:۳۷:۱۶
آخه به نظر شما با اینها که در ن فرهنگ رو لگد مال میکنم باید بافرهنگ حرف زد ؟؟؟؟؟ (226761)
 
جهان
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۱۱ ۱۵:۰۲:۰۸
با تمام احترامی که ناچارا برای دوستانی که فکر میکنند هر که پیر شد سعدی است،هر که بیشتر کتاب داشت ملا،غلط مصطلح در بین بزرگانی که پیکر را دیگر خوانده اند و به صرف عدم توجه ناسخان قدیم نوشته آنان را حجت گرفته اند،باید عرض کنم اگر بنی آدم اعضاء یکدیگر بودند،ناچارا بایست دل و دست و امعاء این یکی، عضوی از اعضاء دیگری می شد.حتی چنانچه غرض از اعضا (یکدیگرند) اشتراک اجتماعی باشد، نمی تواند عضو کسی به درد بیاید و دیگری آنرا حس کند.دقت کنید که بنی آدم از نظر سعدی بزرگوار مجموعه ای از اعضاء است که در پیکری واحد قرار گرفته است. لذا یکدیگر به جز معنائی مضحک چیز دیگری بر این قطعه همیشه جاوید ارمغان ندارد.بهتر است به جای ارجاع مطلب به نسخه این و تصحیح آن، به عقل مراجعه کنیم.
بنی آدم اعضاء یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند (225348)
 
Mohammad
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۱۶ ۱۶:۰۳:۵۱
آره، چندین قرن همه اشتباه می‌نوشتند و الان شما درست میگی (225391)
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۴-۲۴ ۰۴:۳۶:۲۲
با سلام احترام وادب به استحضار می‌رسانم منظور جناب سعدی رحمت الله علیه از این شعر بنی آدم اعضای یک پیکرند بوده یعنی ارجاع به همگی ما انسانها از ازدیاد نسل از حضرت آدم صلوات الله متولد شدیم واز یک ریشه ایم (پیکریم) که در آفرینش زیک گوهرند ( سنگ گوهر ی را تجسم کنید که به چند قسمت جهت استفاده در نگین انگشتری تقسیم شده باشد تمام قسمتهای کوچکتر همه اعضای سنگ گوهر اصلی هستند بهم شباهت دارند و جواهرشان یکی است از یک پیکر ند) صحیح است درود برشما (225683)
 
Romania
۱۳۹۷-۰۵-۲۳ ۱۱:۴۷:۰۶
حالا همون پیکر که تو میگی ارزش پول بیشتر شد (226219)
 
من
۱۳۹۷-۰۶-۱۹ ۱۴:۳۹:۱۱
کاملا موافقم (226762)
 
ارمان
Romania
۱۳۹۷-۰۵-۲۳ ۰۹:۰۱:۲۰
حالا اگر اين بيت شعر اصلاح بشه ايا تو ارزش ريال تاثير داره!!!! و مسائل اقتصادي ما سرو سامان ميگير؟
اگر تاثير داره تا ماهم كمك كنيم اين بيت شعرو اصلاح كنيم (226216)
 
امیر
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۵-۲۴ ۱۱:۱۵:۳۷
نه تاثیر نمیزاره.. فقط جنبه اطلاع رسانی داره که بفهمیم کشور در دست چه بیسواد هایی میچرخه. از یک بیت شعر اشتباهی که روی اسکناس هست میشه به ارزش پول کشور پی برد (226240)
 
من
۱۳۹۷-۰۶-۱۹ ۱۴:۴۱:۱۱
تاثیر به ارزش ریال نداره ولی تاثیر بر آگاهی مردم نسبت به میزان بی سوادی دکتر های صاحب کرسی و سوار بر کول مردم بیچاره داره. (226763)
 
سعید جواهری
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۵-۳۱ ۲۱:۴۸:۱۵
به نظرم این بیت سعدی بیشتر جنبه جامعه شناسی و انسان شناسی دارد تا جنبه جسم و بنی آدم اعضای یکدیگر از لحاظ عقلی و انسانی درست تر است و این از لحاظ سیاسی نیز تاثیر دارد مثلا اگر رهبر یکی باشد کس دیگر می گوید چرا من رهبر نباشم بنی آدم اعضای یک پیکرند!ولی اگر بنی آدم اعضا یک دیگر باشند هر کسی در نوع خود می تواند رهبر باشد و می تواند انسانها را راهنمایی کند (226392)
 
حمید
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۰۴ ۱۱:۲۰:۵۴
به نظرمن با معیار عقل ومنطق یک پیکرند صحیح است ویکدیگرند معنی درستی ندارد (226458)
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۱۵ ۰۳:۵۷:۰۵
هر چي سعدي گفته هممون درسته (يكديگرند) (226698)
 
من
۱۳۹۷-۰۶-۱۹ ۱۴:۳۶:۰۴
اعضای یکدیگرند . یعنی چی چرا خودتونو مسخره میکنین یه اشتباه کردین دیگه حالا دلایل علمی میارین که اشتباه نیست مثلاً به جای گفتن یه روح تو دوتا بدن بگیم یه دو تا روح تو یه بدن کلا غلطه .
اعضای یک پیکرند درسته فقط کافیه به معنی کلمات فکر کنید البته اگه میتونید (226760)
 
میثم
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۲۵ ۱۳:۱۶:۱۵
یعنی میگی سعدی اشتباه گفته ؟ (226816)
 
امیر ناظم بافقی
Germany
۱۳۹۷-۰۶-۳۰ ۱۵:۳۲:۴۴
چه اعضای یکدیگر چه اعضای یک پیکر. معنی یکی است. نیک بنگری در معنی دعوی منتفی است. جنگ و دعوی برسر لفظ است که همچنان ماندنی است. چو نیکو بنگری بیت بعدی بگوید که در افرینش ز یک گوهر است. که ان حرمت انسان به یاد اوری ارزش ان. بخاطر بری. که پیوند دارد به هم زانکه شان ان هم قرار است بیاد اوری. چو عضوی بدرد اورد روزگار. دگر عضو ها را نماند قرار. چونکه شان حرمت قرار است. وچونکه حرمت یکی است. انزمان که شان حرمت نباشد ان قرار است که نیست. پس به معنی گر توجه شود دگر بازی با الفاظ بی رنگ و بی معنی شود (226853)
 
مهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۳۱ ۱۵:۴۱:۲۹
سلام
بنی‌آدم اعضای یکدیگرند یا ز افرینش از یک گوهرن

چه عضوی بدر یارت روزگاه
د کشمیر نباشد قرار (226863)
 
MMMMM
Russian Federation
۱۳۹۷-۰۸-۱۲ ۱۸:۴۵:۵۸
خیلی بد بود اصلا اونی که من گفته بودم نبود (227201)
 
پیروز مجتهدزاده
United States
۱۳۹۷-۰۹-۲۵ ۱۷:۳۷:۴۱
آقایان و خانم ها ........ 1- در این گونه اشتباهات ادبی کهن این استدلال نمی تواند قابل قبول باشد که مینوی جه گفته و یا آن دیگری چه گفته...... 2- در این گونه موارد باید محتوا و معنی و قافیه ها را در نظر داشت ..... بنی آدم اعضای یکدیگرند؟؟؟؟؟ یعنی فرزندان آدم دست و پا و دل و جگر یکدیگرند؟؟؟ ماشائ اله به شما....... 3- بنی آدم اعضای یک پیکرند.... توجه کردید؟ یک پیکر.... که در آفرینش ز یک گوهرند.... متوجه شدید .. یک گوهر در برابر یک پیکر....4- و جسارت تا آنجا باید پیش رود که بگوئیم سعدی در انتخاب کلمات و موزون کردن سخ خودش "اشتبا]" کرد؟؟؟/ بارک اله دیگر چه؟؟؟؟ (227477)
 
محمد
Romania
۱۳۹۷-۰۹-۲۷ ۱۵:۲۰:۰۵
بنی آدم اعدای یکدیگرند
که در آفرینش بد از بدترند
چو عضوی بدرد آورد روزگار
جهنم دگر عضوها را چکار
تو کز محنت دیگران بی غمی
یقینا که از نطفه ی آدمی (227490)