کتاب «سه نگاه» در یک نگاه

معنایافتگی تاریخ جنگ در فرم و ساختار

شکل‌پذیری خاطرات جنگ در ریختار ادبیات
 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۱۹ فروردين ۱۳۹۸ ساعت ۱۰:۲۶
 
 
فرانک جمشیدی در یادداشتی بر کتاب «سه نگاه به مسئله‌های موجود در سه ساحت فرهنگ، روایت و پژوهش جنگ/ دفاع مقدس» نوشته است: کتاب دربرگیرنده فهرستی از بایسته‌‌های کاوش و پژوهش و مطالعه درباره‌ جنگ یا دفاع مقدس است.
 
خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- فرانک جمشیدی، پژوهشگر حوزه جنگ: ​کتاب «سه نگاه به مسئله‌های موجود در سه ساحت فرهنگ، روایت و پژوهش جنگ/ دفاع مقدس» در برگیرنده‌ سه بخش و 18 مقاله است:

بخش اول: فرهنگ (زبان، ادبیات و هنر)
این بخش مشتمل بر 8 مقاله است:
1ـ زبان فارسی؛ زبان اندیشه و فرهنگ و انقلاب اسلامی
□ ضرورت ابلاغ پیام انقلاب و حضور فعال در «آوردِ» هجوم فرهنگی با پررنگ‌کردن حضور جهانی به‌واسطه‌ بهره‌مندی از زبان ملی این کشور و کاربرد زبان به‌عنوان یک اسلحه‌ مؤثر فرهنگی در جهت حفظ و صیانت از انقلاب و دستاوردهای آن.

2 ـ جنگ؛ زبان، اندیشه و فرهنگ
□ بازتاب اندیشگانی، فرهنگی رویداد یا واقعه‌ جنگ در ادبیات و هنر، که از آن می‌توان به «وقوع دوم یا پدیده‌ ثانوی» یاد کرد و نیز دلایل غلبه‌ نگاه و خوانش دفاع مقدسی به جنگ و بازتولید بی‌وقفه‌ این خوانش‌ در زبان شعر و بلادرنگ زبان خاطره و داستان.

3- رابطه‌ اسم و مسما در دو اصطلاح جنگ تحمیلی و دفاع مقدس
□ سه نام یا عنوان «جنگ هشت‌ساله ایران و عراق»، «جنگ تحمیلی» و «دفاع مقدس» و چرایی غلبه‌ عنوان «دفاع مقدس» بر دو عنوان دیگر و تبعات ناشی از این چیرگی یا استیلا و نیز ضرورت به‌روزرسانی زبان سخن‌گفتن در باب این واقعه از طریق همراه‌کردن آن با واقعیت‌های اجتماعی و مسئله‌های جاری جامعه.

4- رابطه و پیوند انقلاب اسلامی ایران و دفاع مقدس با فرهنگ عاشورا
□ مقابله‌ جدی غرب با مفاهیم و معارف عاشورایی به دلیل آگاهی به نقش انکارناپذیر فرهنگ عاشورا در آگاهی‌بخشی و جهت‌دهندگی به جنبش‌های آزادیخواهانه در سراسر جهان، به‌ویژه جنبش‌هایی که متأثر از انقلاب اسلامی ایران‌ درصدد نجات‌بخشی انسان‌ها از هرگونه ستم و سلطه و حتی قبول آن‌اند و ضرورت زنده‌نگاهداشتن مرام و معرفت و فرهنگ عاشورایی به منظور حفظ سلامت انقلاب از هجوم دشمن و بقای ایران که این مهم به‌واسطه‌ تقویت نگاه عقلانی به این واقعه‌ و دورنگاه‌داشتن آن از تحریف‌ها و تلقی‌های نادرست امکان‌پذیر خواهد بود.



5- ذکر مصیبت؛ بن‌مایه‌ خاطرات دفاع مقدس

□ تأثیرگذاری «دین» (مشخصاً دین اسلام و مشخصاً اسلام شیعی)، «سنت»، «تاريخ» و «اسطوره» اولاً، بر تأويل فاجعه‌ی جنگ به مصيبت؛ ثانیاً، بر تبدیل ‌تدریجی جنگ هشت‌ساله و خاطرات این جنگ به «‎کهن‌الگوی ستيز حق و باطل» یا «آزمون معرفتی» یا «شناخت‌نامه‌ی عملی و عينی با مبانی حكمی و تعليمي» درخصوص مفاهیمی چون فتوت، گذشت، اخلاص، ايمان به فناپذيري جهان و روز رستاخيز، و... ثالثاً، بر جلوگیری از فراموش‌شدن جنگ و خاطرات جنگ و رابعاً، بر جلوگیری از پیدایی و رشد ادبيات ضدجنگ.

طنزها و شوخ‌طبعی‌ها و مطایبه‌های جبهه‌گیان؛ افقی گمشده به روی انسان‌شناسی فرهنگی جنگ
□ چرایی ظهور و بروز شوخ‌طبعی و مطایبه و طنز در جبهه و میان رزمندگان و بازشناسی کارکرد طنزها و شوخ‌طبعی‌ها و مطایبه‌های اهل‌جبهه برای انسان‌شناسی فرهنگی در ایران.

7- مناسبت‌زدگی رسانه‌ها؛ عوامل، پیامدها و راهکارها
□ بررسی کمّ و کیف توجه رسانه‌ها به سه رخداد «تشکیل بسیج مستضعفان»، «آغاز جنگ تحمیلی» و «آزادسازی خرمشهر» از حیث آنکه این هر سه، تاریخ ایران را در حساس‌ترین مقطع زمان رقم زده‌اند و مهم‌ترین محتوای دوره‌ هشت‌ساله‌ دفاع و مقاومت را در خود نهفته دارند و هر کدام بیانگر شأن و مرتبتی از ظاهر و باطن دفاع مقدس و انقلاب اسلامی به شمار می‌آیند و برشماری برخی از دلایلی که موجب بروز عارضه‌‌ی «مناسبت‌زدگی ـ مناسبت‌اندیشی» در میان اصحاب رسانه در نسبت با واقعه‌ مهمی به نام «جنگ هشت‌‌ساله» شده است و نیز آثار و پی‌آمدهای این عارضه و راه برون‌رفت از آن.

8- توسعه‌نیافتگی تئاتر دفاع مقدس؛ بازشناسی دلایل، عوامل، پیشنهادها و راهکارها
□ توسعه‌نیافتگی تئاتر در ایران، ناشی از نبود فرهنگ مدنی و جمع‌گرایی و مآلاً فرهنگ گفت‌وگو/ مکالمه/ مفاهمه و دیالوگ و نیز توسعه‌نیافتگی تئاتر دفاع مقدس به دلیل گرفتارآمدن در چنبره‌ی تبلیغات ظاهری و مناسبتی با مصارف سیاسی و تکرارها و تقلیدهای بیهوده و پیشنهاد راهکارهایی برای هویت‌دهی به تئاتر جنگ/ تئاتر دفاع مقدس.

بخش دوم: روایت (خاطره و تاریخ)
این بخش مشتمل بر 6 مقاله است:
9- «روایت حاقّ امر واقع»؛ امکان یا امتناع؟
□ تبعات ناشی از روایت‌زدگی (به معنای وضعیتی که در آن، صِرف روایت یا روایت صِرف، تنها منظر شناخت رویداد یا پدیده‌ی جنگ هشت‌ساله دانسته شود و به خوانشی تک‌خطی، بسته و محدود گردد) و نیز ضرورت توجه به اینکه روایت جنگ منطقاً انجماد و انسداد را برنمی‌تابد، بلکه حَسبِ جهان‌های متعدد انسانی و به‌تَبَع ذهن و زبان‌های متنوع، روایت این واقعه نیز «متکثر»، «افزود و کاست‌ پذیر» و «سیال» است و همین ویژگی، آن را مستعد حواشی و پیرایه‌ها می‌کند، آن‌سان که ممکن است ابعاد و وجوه‌ گونه‌گون جنگ، تقلیل یابد و امکان شناخت فراگیر آن ناممکن گردد و در نتیجه، روایت از/ درباره‌ جنگ، به جاده‌ای یک طَرفه بَدَل شود که گفتمان سیاسی از آن بیشترین بهره‌ را خواهد برد.

10ـ رابطه‌ خاطرات جنگ/ دفاع مقدس و تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری جنگ/ دفاع مقدس
□ معنایافتگی تاریخ جنگ در فرم و ساختار خاطرات مربوط به این واقعه و نیز شکل‌پذیری خاطرات جنگ در ریختار ادبیات که از جمله تبعات آن عبارت است از تعمیم و تغلیب خاطره‌گویی و خاطره‌نگری و خاطره‌گرایی، به کُل یا تمامت هستی و وجوه گونه‎گون جنگ یابد؛ بازستانده‌شدن مجال درنگ درباره‌ لایه‌های بیرونی جنگ؛ و شکل‌گیری تاریخ خاطره‎گرایانه و خاطره‌محور یا تاریخ نقلی، روایی/ ادبی دفاع مقدس.

11 ـ سندیت خاطرات جنگ/ دفاع مقدس؛ ضرورت تبیین مبانی و مفاهیم خاطرات، تعیین انواع و چگونگی اعتبارسنجی آنها، تهیه‌ شیوه‌نامه‌‌های تصحیح و تنقیح
□ درباره‌ غلبه‌ رویکرد خاطره‌گرایانه یا خاطره‌انگارانه در خوانش جنگ یا خوانش دفاع مقدسی جنگ در عموم گزاره‌ها و منشورات مربوط به این واقعه، چندانکه می‌توان از ظهور و بروز پدیده‌ای به نام «جمهوریت ادبی دفاع مقدس در خاطره‎گویی، خاطره‎نویسی، خاطره‎شنوی، خاطره‎خوانی، خاطره‎خواهی، خاطره‎اندیشی، و ...» یاد کرد و نیز غربت عقل و نقد و درایت در فضای تولید متن‌هایِ روایی، از جمله خاطرات و تاریخ شفاهی و بی‌توجهی به اهمیت و دلالت اِسنادی و اَسنادی خاطره‌ها و ضرورت حفظ اصالت و اعتبار آنها از هرگونه دگرگون‌نمایی و تصرف ناشی از تعریف‌نشدگی روابط میان «مدون» و «ناشر» با «دارنده‌ی خاطره»، و نحوه‌ تعامل این سه سو با یکدیگر و درنتیجه، ظهور صورت‌ها و شگردهای متنوعی از تحقیق و تصحیح و تنقیح خاطرات، بدون تقریباً هیچ نوع نقد و نظارت معلوم و سامان‎مندی بر این فرآیند.


فرانک جمشیدی

12- تاریخ‌نگاری جنگ در ایران؛ سیر و سابقه، دلایل ضعف و کاستی، راه‌های طی‌نشده
□ بررسی تأثیر جنگ هشت‌ساله بر شکل‌گیری شاخه‌ مستقلی در تاریخ ایران به نام «تاریخ‌نگاری جنگ» و نیز چرایی و چگونگی پیدایی و رشد این شاخه و آفت‌های تهدیدکننده‌ حیات آن.

13- شهید آويني، فاتح روايت؛ بررسی رابطه‌ آوینی و روایت
□ درباره‌ اینکه آوینی به سه دلیل با روایت نسبت می‌یابد: یکی اینکه سازنده‌ و پردازنده‌ی ‌روایت بوده و در این زمینه به ابداع و مکاشفه رسیده؛ دوم اینکه، شهادت او سبب ایجاد و ساخت روایت شده؛ سوم اینکه، روایت آوینی خاص‌ بوده چون ذهن و زبان وی از دنیای عینی و مادی جبهه و جنگ «گذر»، و به جهانِ زیست‌باور اهل‌ایمان «ورود»، و آن را در قالب روایت کلامی و تصویری «بازتولید» و به دیگران «منتقل» کرده است. از این‌رو، بهتر است پیوند آوینی و روایت را در چهارگانه‌ی گذر و عبور، ورود و اجتهاد، بازتولید و تکثیر، و انتقال و اتصال جست‌وجو کرد.

14- مقتل‌نگاری آوینی در کتاب «فتح خون»؛ بازجست پیوندهای آشکار و ناآشکار آويني و ادبیات قدسانی
□ درباره‌ اینکه کتاب ادبی‌ـ‌آیینی فتح خون به چند دلیل در زمره‌ آثار ادبی، نقلی و آیینی ادبِ عاشورایی و شیعی قرار می‌گیرد: (1) جای‌نگرفتن در حبس و حصر زمان و مکان بلکه فوق زمان و مکان بودن و جاودانگی و مخاطب‌قراردادن کل انسان‌ها و ایمان‌آورندگان و غیرایمان‌آورندگان‌؛ (2) محسوب‌شدن به‌عنوان نوعی مقتل‌نگاری معاصر که پیشتر سابقه نداشته یا یک کتاب جدی و مهم عرفانی‌ـ‌اخلاقی که فشرده‌ی همه‌ آموزه‌های تنزیهی، تذکاری، تنبیهی، تعلیمی، عرفانی، فرهنگی، اسلامیِ ایرانی‌ـ‌شیعی است در خطاب به خود و به مخاطب نامرئی؛ (3) مشهودبودن ادبیتی در متن که نتیجه‌ جان پالایش‌یافته و روح صیقل‌خورده و آمیختگی با قرآن و احادیث است؛ (4) آکنده‌بودن از تعبیرها و ترکیب‌ها یا کلمات قصاری که تلفیقی از آیات و احادیث، و نکته‌گویی‌ها و تلمیحات‌‌اند؛ (5) تلقی تاریخ بسان سنت‌های الهی، همانند نگاه قرآن به سرگذشت انبیا و بشر و اتفاق‌های رخ‌داده؛ (6) وقوع شهودی، جوششی، اکتشافی واقعه‌ی کربلا در ذهن و زبان و ضمیر آوینی، که وقوعی برآمده از باطن و سلوک و باور عمیق وی به کربلا و محصول تأمل یا درون‌گرایی و تأله اوست.

بخش سوم: پژوهش (آسیب‌ها و چالش‌ها، و بایسته‌پژوهی‌های جنگ)
این بخش مشتمل بر 4 مقاله است:
15- این جاده یکطرفه نیست؛ واکاوی تعاملات و مناسبات میان جنگ/ پژوهش جنگ با واقعیت‌های اجتماعی امروز ایران
□ نگاه انتقادی به روابط و نسبت‌هایی که جنگ از یک‌سو با راهبردها و رویکردها و روش‌های به‌کار گرفته‌‌شده در علوم انسانی، و از سوی دیگر با واقعیت‌های اجتماعی جامعه‌ ایران دارد و نیز برشماری موانع موجود بر سر راه این تعامل؛ موانعی که پیدایی آنها ناشی از پیوند عمیق جنگ با حیثیات سیاسی امنیتی و عاطفی است و از جمله پیامدهای آن، بدل‌نشدن پژوهش و مطالعات جنگ به یک جریان فکری عمیق و عدم‌استقلال و آزادی پژوهشگران حوزه‌های متفاوت علمی برای پژوهش فارغ از ملاحظات و محذورات سیاسی و اجتماعی درباره‌ موضوعات و مسائل جنگ و در نتیجه، جایگزین‌شدن شبه‌پژوهش‌ها، غیرپژوهش‌ها و ضدپژوهش‌ها درباب جنگ/ دفاع مقدس به جای پژوهش‌های علمی و روشمند درین‌باره است.

16 -مطالعات نشانه‌شناختی جنگ/ دفاع مقدس مصادیق و موضوعات، پیامدها و دستاوردها
□ بازشناسی عوامل و عناصر مؤثر بر نشانه‌ای‌شدن جنگ/ دفاع مقدس، برشماری مصادیق نشانه‌های جنگ، توضیح یا تبیین رابطه‌ میان مطالعات نشانه‌شناختی با پژوهش‌های تاریخی، فرهنگی و اَسنادی جنگ و دستاوردهای احتمالی آن.

17 ـ ناکارآمدی طرح یکسان‌سازی مزار شهدا (اهمیت و ضرورت مطالعه‌ مزارات شهدا، فواید و دستاوردها، هشدارها و توصیه‌ها)
□ بازشناسی وجوه متعدد قابل‌مطالعه و تحقیق مزار شهدا با هدف ایجاد عرصه‌ نويني در ادبيات مزار و مزارپژوهی و نشان‌دادن اینکه مزارات شهدا مُلهَم از فلسفه‌ی فکری «شهادت، حیات است»، از حیث حيات و حركت‌آفرینی، بطنِ تپنده‌ فرهنگ و تاريخ اين مرز و بوم‌‌اند.

18 - شناخت اسناد خانگی جنگ/ دفاع مقدس؛ سندی برای شناخت چگونگی وقوع انسان واقعه
□ درباره‌ انواع نوپدید اسناد و مدارک با دلالت‌های تاریخ‌شناختی (از جمله اسناد خانگی/ خاندانی/ مردمی مشتمل بر مجموع متنوع مستندات مکتوب/ مخطوط نظیر مکاتبه‌ها و مکتوبات و واگویه‌نوشته‌هایِ مردمی یا مربوط به لایه‌ها و توده‌های پایین جامعه و بی‌نام و نشان‌ها). ظهور این اسناد عمدتاً معلول دو چیز است؛ یکی، نگاه تازه به تاریخ از موضع و منظر فرهنگ که خود موجب تحول در معنا و مفهوم تاریخ و تاریخ‌فهمی و خوانش تاریخی شد و دیگری، چالش مبانی تاریخ‌اندیشی و تاریخ‌نگاری سنتی و مدرن به‌واسطه‌ پیدایی این پرسش که مردم یا توده‌ها و طبقات جامعه در برابر وقایع و رویدادها چگونه عمل می‌کنند، چگونه می‌اندیشند و اندیشه و عمل و احساسات خود را چگونه در باورها، رفتارها و مصنوعات، به‌ویژه زبان و روایت منعکس و اظهار می‌کنند. اهتمام به پاسخ این پرسش، تاریخ را به‌عنوان یک جریان مردم‌نهاد و مردمی، با فرهنگ و انسان‌شناسی پیوند داد و مردم را به‌سان سازندگان متن تاریخ معرفی کرد و برکشید و موجب شد آحاد جامعه، (حتی مطرودان و دیده‌نشدگان) از گم‌بودگی و مهجوریت دوران سنتی به‌در آیند و پا به عرصه‌ تاریخ و تاریخ‌سازی بگذارند.
 
قسمت پایانی این کتاب؛ یعنی انجامه، آشکار می‌کند که اولاً، وجه تسمیه یا دلیل نامگذاری کتاب به «سه نگاه» چیست. به بیان دیگر، این سه نگاه معرفی شده‌اند. همچنین بازمی‌نماید که موضوعات و مسئله‌ها و پرسش‌های موجود در سه ساحت «فرهنگ» و «روایت» و «پژوهش» جنگ/ دفاع مقدس کدام‌اند. از این منظر، کتاب می‌تواند فهرستی از بایسته‌‌های کاوش و پژوهش و مطالعه درباره‌ جنگ یا دفاع مقدس را در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد.
 
کتاب سه نگاه به مسئله‌های موجود در سه ساحت فرهنگ، روایت و پژوهش جنگ/ دفاع مقدس نوشته مشترک فرانک جمشیدی و علیرضا کمری در 232 صفحه قطع رقعی از سوی حوزه هنری منتشر شد.
Share/Save/Bookmark
کد مطلب: 273723