جنگ ایران و عراق به روایت تحلیل‏‌گران غربی؛ نگاهی بر جریان‏‌شناسیِ آثارِ تحلیل‏‌گرانِ جنگ ایران و عراق در غرب، براساسِ کتاب‏‌های انگلیسی ‏زبان گامی اولیه و البته ضروری است.
جنگ ایران و عراق به روایت تحلیل‌گران غربی
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ جنگ ایران و عراق، از وجوه متعددِ سیاسی، نظامی، اقتصادی، اجتماعی، دیپلماتیک و حقوقی، تنها به دو کشور ایران و عراق محدود نمی‏‌شود؛ بلکه از همان آغاز تاکنون بر مناسبات منطقه‌‏ای و بین‌‏المللی نیز اثراتی گسترده و عمیق برجای گذاشته است. از این رو، فراتر از مرزها و محدوده‏ جغرافیایی ایران و عراق، برخی ایران‏شناسان،‌ پژوهش‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گران نظامی و استراتژیست‏‌های مراکز دانشگاهی و مؤسسات علمی و پژوهشیِ خارجی، از همان سال‏‌های آغازین جنگ، این واقعه مهم را در ابعاد متنوع آن مورد ملاحظه و تحلیل قرار داده و چندی یکبار، نتایج بررسی‌‏های خود را در قالب نوشتارهای متعدد اعم از کتب و مقالات و نیز سخنرانی‏ در محافل دانشگاهی، سمینار‏ها و کنفرانس‏‌های عمدتاً بین‌‏المللی،‌ ارائه کرده‌‏اند. با وجود آن که امروزه، چهار دهه از آغاز بررسی‌‏های تاریخی جنگ ایران و عراق در خارج از ایران می‌‏گذرد، در ایران جز ترجمه فارسیِ تعدادی از کتاب‌‏های منتشر شده، تلاشی جدی، پُررنگ و اثرگذار برای درکِ چیستی، چگونگی‏ و چراییِ روایت غیرایرانی و گاه ضدایرانی از جنگ ایران و عراق، به نظر درنمی‏‌آید. جنگ ایران و عراق به روایت تحلیل‏گران غربی؛ نگاهی بر جریان‏شناسیِ آثارِ تحلیل‏گرانِ جنگ ایران و عراق در غرب، بر اساسِ کتاب‏‌های انگلیسی ‏زبان گامی اولیه و البته ضروری است که برای نخستین بار، در مسیر شناخت کلیات و ترسیمِ چشم‏‌اندازی از آثار غربیان درباره جنگ ایران و عراق، با تکیه بر کتاب‌‏های انگلیسی‏ زبان برداشته شده است.

این اثر حاصلِ تلاشِ دکتر محبوبه شمشیرگرها، از اعضای هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی است که به تازگی از سوی انتشارات این سازمان، با همکاری سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس به چاپ رسیده است. نگارنده، با توجه به جایگاه و زمینه فعالیتِ شغلیِ خود در گروه پژوهشیِ منابع ایران‏شناسی و اسلام‌‏شناسیِ کتابخانه ملی، رسالت خود را در این دانسته تا در پژوهشی میان‌‏رشته‌‏ای، در حیطه‏‌های کتابداری و تاریخ جنگ، از طریق کتاب‏شناسیِ آثاری مشتمل بر روایتِ بین‏‌المللی از جنگ ایران و عراق، به شناخت و ارائه کلیاتی از جریان تاریخ‌‏نگاری این جنگ در این روایت بپردازد. او با هدفِ بسترسازی برای آشناییِ بیشتر با جغرافیای تاریخی و ترسیم چشم‎اندازی از مطالعات تاریخی غربیان درباره جنگ ایران و عراق سعی کرده تا در این پژوهشِ کتاب‏شناختی، با استفاده از روشِ بررسیِ تاریخی، اثری مرجع خلق کند تا در پی آن، تلاش‏ ایرانیان برای درک تحلیلِ روایتِ غیرداخلی سرعت گرفته و چالش‏‌های آن در مقایسه با روایتِ داخلی، به سهولت شناخته شود. در این راستا، چنانکه از مقدمه برمی‌‏آید.

در این پژوهش، کتاب‏‏‌های منتشر شده به زبان انگلیسی در خارج از کشور، از آغاز جنگ تا زمانِ بررسی، مورد توجه قرار گرفته‏اند. نگارنده پس از مقدمه‏ای مفصل و گویا، مطالب کتاب را در دو بخشِ اصلی، و بخشی در تکمیل آن‌ها تنظیم کرده است. در بخش اول، کلیاتی از جریانِ تاریخ‏نگاری جنگ ایران و عراق در غرب شامل اهداف،‌ ابعاد، رویکردها، موضوعات، مشکلات و کاستی‏‌ها، روش‏‌ها و منابع و مآخذ اطلاعاتی مشاهده می‏‌شود. در بخش دوم که قسمت عمده این اثر را تشکیل می‏‌دهد، پژوهش‌‏های غربیان در پیوند با رخدادها و تحولات بزرگ منطقه‌‏ای، ذیل پنج دوره تاریخی، طبقه‌بندی و معرفی شده‌‏اند. نگارنده بر آن است که با عنایت به تأثیر تحولات و وقایع مهم غربِ آسیا و حوزه خلیج فارس بر بررسی‎های تاریخیِ جنگ، می‏توان به وجوهی همسان و اشتراکاتی قابل توجه در اغلبِ آثاری پی برد که به طور همزمان به نگارش درآمده‌‏اند و از این رو می‌‏توان آن‌ها را ذیل پنج دوره تاریخی منقسم دانست.

مرحله اولِ فعالیت‏‌های پژوهشی غربیان درباره جنگ ایران و عراق، با به صدا درآمدن طبل جنگ و در پیِ ظاهر شدن پیامدهای فوریِ نظامی و سیاسی آن آغاز شد. این مرحله که با هجوم و پیشروی‏ ارتش صدام و اشغال ممتد سرزمین‌‏های ایران همزمان است، تا اوایل ۱۹۸۲ ادامه می‏‌یابد. وسعت این رویدادِ بزرگ از ابتدا مشخص نبود. از طرف دیگر با توجه به انتظار پیروزی قاطع ارتشِ نظام‏مند و مجهزِ عراق در برابر ایرانِ نابسامان، پرداختن به آن در ماه‏‌های اول مورد کم‎اعتناییِ تحلیل‏گران قرار گرفت. از این رو، این دوره را می‏توان به لحاظ کمّ و کیفِ آثارِ به وجود آمده، در مقایسه با سایر مراحل تاریخ‏‌نگاریِ جنگ، کم‌‏مایه‎ترین آن‌ها به شمار آورد. مضمون اصلی آن، پیشینه پژوهی و بررسی خاستگاه‌‏ها و زمینه‌‏های آغاز جنگ با رویکرد غالبِ تحلیل حقانیت عراق در آغازگریِ حمله به ایران است.

مرحله دومِ مطالعات تاریخی جنگ، در پی خویشتن‏‌یابی و ایستادگی ایران در برابر پیشروی ارتش عراق و آزاد سازی بیش از ده هزار کیلومتر مربع از خاک اشغال شدة این کشور از کف نیروهای صدام طی چندین عملیات گسترده، شکل گرفت و تا جدالی طاقت‌‏فرسا موسوم به نبرد فرسایشی و شکل‏‌گیریِ جنگی تمام عیار در سایه حمایت‏ اغلب کشورهای منطقه و دنیا از عراق، و در نهایت بین‏‌المللی شدن آن با مداخله نظامی ابرقدرت‏‌ها به‏ ویژه آمریکا در خلیج فارس و سرانجام، پذیرش قطعنامه ۵۹۸ در جولای ۱۹۸۸ به طول انجامید. پیروزی‏‌های قاطع ایران در ۱۹۸۲ و سپس رویاروییِ سختِ دو جبهه، جنگ را به معنای واقعی رقم زد. در پی آن، دانشگاه‌‏ها، مؤسسات و مجامع علمی و اندیشمندان غرب بر آن شدند تا به قصد تحلیلِ چرایی و چگونگیِ تغییر مناسبات، به این رویداد نظر افکنند. مضمون عمده بررسی‎های تاریخی و تحلیل‏‌های کارشناسان در این مرحله در کنار توجه به خاستگاه‏‌ها، به مسائل نظامی و استراتژیک و سیاست‏‌های داخلی و منطقه‏‌ای دو کشور و گاه بین‌‏المللی مربوط می‏‌شود که به مرور، وجه اخیر آن پُررنگ‌‏تر می‏‌شود. در این مرحله بهه‌‏ویژه از اواخر ۱۹۸۶،‌ همزمان با برجستگیِ چالش منافع ابرقدرت‏‌ها به‌‏ویژه آمریکا در خلیج فارس و تشدید جنگ نفتکش‏‌ها، ‏‏‏‏تحلیل‌‏گران با رویکردِ ارائه تحلیلی جامع‏‏ از وجهه بین‏‌المللی جنگ، بیش از پیش به این مقوله توجه کردند. از این حیث، این مرحله خصوصاً اواخر آن را می‏‌توان یکی از دوره‏‌های پُربار ‏‏‏‏‏تاریخ‏نگار‏‏ی غربیان با تمرکز بر تهدیدات جنگ برای امنیت غرب به‏‌ویژه سیاست خارجی آمریکا و نیز موقعیت ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک خلیج فارس به قصد ارائه راهکارهایی برای خروج از بُن‏بست و خاتمة آن، دانست.

مرحله سوم مطالعات تاریخی جنگ ایران و عراق از پذیرش قطعنامه 598 آغاز شده و همزمان با رویدادهای کوچک و بزرگِ پس از اتمامِ جنگ تا حمله ارتش بعث عراق به کویت در آگوست ۱۹۹0 ادامه می‏‌یابد. برطرف شدن بسیاری از تردیدها و نگرانی‏ها پس از جنگ و فراهم شدن فرصت و امکانِ بازخوانی و بازاندیشی درباره آن، بیش از پیش پژوهش‏گران را به تحلیل انتقادی این رویداد با اهمیت استقرار صلح و امنیت در جهان در راستای تأمین منافع غرب ترغیب کرد. انتشار آثار متعدد و متنوع با مضمون اصلیِ بازاندیشی علل آغاز و تداوم و ارزیابیِ نحوه حل و فصل جنگ و تأمل ویژه بر درس‌‏ها و عبرت‏‌های آن برای سیاست‏‌های غرب، در این مرحله و به طور خاص در ۱۹۸۹ یعنی تنها یک سال پس از پایان جنگ، از این واقعیت حکایت دارد.

مرحله چهارم تاریخ‎نگاری نیز پس از تشکیل ائتلاف بزرگ غربی به رهبری آمریکا در برابر عراق و عقب راندن نیروهای حزب بعث این کشور از داخل کویت طیِ عملیاتی موسوم به «توفان صحرا» در ژانویه 1991 آغاز می‌شود. این دوران که با انزوای عراق و تحریم‏‌های سختِ بین‌‏المللی علیه این کشور همراه است، تا هجوم آمریکا به این کشور در ۲۰ مارس ۲۰۰۳ ادامه می‏یابد. مقابله صدام با منافع آمریکا در این دوره، مطالعات جنگ را در پرتو مناسبات جدید این ابرقدرت با دیکتاتور عراق تعریف کرد و گفتمان تاریخی جنگ را با تأکید بر استفاده عراق از سلاح‏‌های کشتار جمعی و تهدید این رژیم برای صلح و امنیت جهان شکل داد. می‏‌توان سال ۱۹۹1 را اولین نقطه عطف در تاریخ‎نگاری جنگ ایران و عراق به شمار آورد که این مسیر را به سمت و سویی متفاوت، در جهت تبیین رفتارهای صدام در دهه ۱۹۸۰ به قصد توجیه سیاست‏‌های جدید غرب در راستای مهارِ افسار گسیختگی‏‌های او و زمینه‌سازی برای حمله آمریکایی پیش برد. در این راستا، بسیاری از واقعیت‏‌های پشت پرده جنگ درخصوص چند و چون حمایت‏‌های غرب از صدام در طول جنگ هشت ساله افشا شد.

مرحله پنجم بررسی‎های تاریخی جنگ ایران و عراق که همزمان با تحولات بزرگ منطقه خلیج فارس تاکنون نیز ادامه دارد، در پی حملة نظامیِ آمریکا به عراق و سقوط حاکمیت سیاسی رژیم بعث در این کشور آغاز شد. این واقعه به منزله دومین نقطه عطف در ‏‏‏‏‏تاریخ‏نگار‏‏ی جنگ ایران و عراق، با فراهم کردن بسترِ بهره‏‌مندی از گنجینه‏‌ای عظیم و غنی از مدارک و شواهد دست اول در عراق، مرحله جدیدی از فعالیت‏‌های پژوهشی را رقم زد. با دستیابیِ کارشناسان به مراکز آرشیوی و مستندات محرمانه و نیز فراهم شدن امکان مصاحبه با افسران و سردمداران ارتش بعث عراق، واقعیت‏‌های بسیاری از این موضوع رخ نمود و به این ترتیب تحولی در تاریخ‎نگاریِ جنگ ایران و عراق به وجود آمد. در این دوره با تحولات منطقه و تهدید منافع غرب ب‏ه‌ویژه در سال‌‏های اخیر،‌ یکی از رویکردهای اصلی در آثار، فهم عمیق جنگ هشت ساله به منزله کلیدی برای کشف حقیقت رویدادها و مبارزات منطقه‏‌ایِ جاری است.

معرفی نویسندگان آثار مذکور به منزله اثرگذارترین تاریخ‏‌نگاران جنگ ایران و عراق در غرب با لحاظ اطلاعات شخصی، سوابق تحصیلی، علایق علمی و زمینه‏‌های پژوهشی و شغلی و نیز مشخصات سایر کتب‏ منتشر شده از آنها در بخش سوم و تکمیلیِ کتاب گنجانده شده است. گفتنی است در کنار این، آشنایی با مهم‌‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ترین ناشران و مراکز پژوهشی و آموزشی فعال و نیز همایش‌‏ها و گردهمایی‌‏های برگزار شده در موضوع جنگ ایران و عراق، در خلال مباحث کتاب و ضمن معرفی منابع، محقق شده است. از ویژگی‏‌های ارزنده کتاب، درج نمایه‏‌هایی مفصل اعم از نمایه ناشران، موضوع، کشورها، گردهم‏‌آیی‏‌ها، نهادها، مراکز علمی و پژوهشی و اشخاص به زبان فارسی و انگلیسی در صفحات پایانی آن است که رجوع سهل و سریع به آثار و مباحث آن را ممکن می‏سازد.

در پایان گفتنی است با توجه به تأکید نگارنده در مقدمه، این اثر به منزله قطره‏‌ای از دریا و آغازی بر مسیری طولانی فرارویِ علاقه‏‌مندان و پژوهش‏گران، مدیران و اندیشه‌‏وران حوزه سیاست خارجی، و نیز اساتید و دانشجویان مقاطع تکمیلات تحصیلی است تا بتوانند با مروری بر این کتاب، به انبوهی از موضوعات بایسته پژوهش اهتمام ورزند که در این اثر تنها به اشاره‌‏ای کوتاه و گذرا از آن‌ها بسنده شده است.
کد مطلب : ۲۹۶۷۲۲
http://www.ibna.ir/vdcf0vd00w6d1ea.igiw.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما